Wprowadzenie

Menopauza to naturalny etap w życiu kobiety, który oznacza koniec jej płodności i ostateczne ustanie miesiączkowania. Jest poprzedzona okresem zwanym transformacją menopauzalną, w którym organizm przechodzi znaczące zmiany hormonalne i fizjologiczne. Na podstawie badań naukowych wyjaśnimy co to jest menopauza, czym charakteryzuje się okres przejściowy i jak długo może trwać.

Fizjologia i przyczyny menopauzy

Okres menopauzalny to naturalny proces związany ze starzeniem się żeńskiego układu rozrodczego, który jako pierwszy podlega tego typu transformacji. Aby go zrozumieć, musimy najpierw przyjrzeć się pracy jajników, które są głównym źródłem produkcji estrogenów. Znajdują się w nich pęcherzyki jajnikowe, czyli struktura, w której rozwija się niedojrzała komórka jajowa zwana oocytem. Każda dziewczynka rodzi się z ograniczoną i skończoną liczbą pierwotnych pęcherzyków. W momencie narodzin jest ich około miliona, ale ich liczba gwałtownie spada wraz z wiekiem aż do krytycznie niskiego poziomu – w momencie menopauzy zostaje ich już tylko około 1000. Co ciekawe, w okresie dojrzewania nastolatki mają ich 250-400 tys., ale w ciągu całego życia reprodukcyjnego tylko około 400 dojrzeje i uwolni komórkę jajową podczas owulacji 1.

Proces starzenia się układu rozrodczego oznacza nie tylko zmniejszanie się liczby pęcherzyków jajnikowych (większość z nich z biegiem lat naturalnie zanika), ale także pogorszenie jakości znajdujących się w nich oocytów, czyli niedojrzałych komórek jajowych. Gdy rezerwa pęcherzyków obniża się do bardzo niskiego poziomu, jajniki produkują coraz mniej estrogenów i progesteronu – hormonów niezbędnych do prawidłowego przebiegu cyklu menstruacyjnego. Spadek poziomu estrogenów jest sygnałem dla mózgu, że jajniki pracują słabiej. W odpowiedzi przysadka mózgowa zwiększa wydzielanie hormonu FSH, którego zadaniem jest pobudzanie jajników do działania. Jednak przy znacznie zmniejszonej liczbie pęcherzyków jajniki nie są już w stanie odpowiedzieć na tę stymulację. W efekcie poziom FSH wzrasta i utrzymuje się stale na podwyższonym poziomie, podczas gdy stężenie estrogenów pozostaje niskie. Te zmiany hormonalne w praktyce prowadzą do trwałego ustania cykli miesiączkowych, czyli do menopauzy.

Co to jest menopauza?

Słowo „menopauza” pochodzi z języka greckiego: men - miesiąc, pausis – pauza, czyli oznacza całkowite zaprzestanie miesiączkowania i definitywny koniec okresu rozrodczego kobiety.

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) menopauza to ostatnie prawidłowe krwawienie, po którym przez co najmniej 12 miesięcy nie wystąpiła już menstruacja i nie można ustalić innych oczywistych przyczyn patologicznych lub fizjologicznych takiego stanu.

Menopauza jest poprzedzona okresem wieloletnich zmian związanych z wygaszaniem żeńskiej płodności zwanym transformacją menopauzalną.

Co to jest perimenopauza?

W związku z tym, że menopauzę można oficjalnie potwierdzić wstecznie dopiero po upływie 12 miesięcy bez krwawień, został wprowadzony dodatkowy termin „perimenopauza” kończący się właśnie po roku braku menstruacji. Termin „peri” pochodzi z języka greckiego i oznacza „około” lub „blisko”.

Menopauza to konkretny termin ostatniej miesiączki, a perimenopauza, to okres transformacji menopauzalnej plus dodatkowe 12 miesięcy braku menstruacji.

Co to jest sztuczna menopauza?

Należy również mieć na uwadze, że nie wszystkie kobiety przechodzą naturalną menopauzę. Tę sztuczną (indukowaną) definiuje się jako ustanie miesiączki po chirurgicznym usunięciu obu jajników lub na skutek terapii gonadotoksycznych takich jak chemio- i radioterapia. Menopauza może być także wynikiem leczenia niektórych schorzeń, takich jak np. endometrioza, choroby przewlekłe, takie jak HIV-AIDS lub inne terapie z użyciem środków antyestrogenowych 1.

Prawidłowe nazewnictwo

W przestrzeni publicznej słowo menopauza jest jednak często nadużywane do określenia długiego czasu zmian okołomenopauzalnych, a to może być mylące w prowadzonych dyskusjach. Co ciekawe również świat nauki miał w przeszłości problem z terminologią dotyczącą menopauzy. W publikacji z 2022 roku będącej przeglądem nomenklatury dotyczącej menopauzy dokonano stosownego usystematyzowania, analizując ponad 200 prac poświęconych temu zagadnieniu 2.

Stosowanie poniżej zaprezentowanej spójnej terminologii z pewnością ułatwi prowadzenie dyskusji na naszym MenoForum.

Kiedy pojawiają się pierwsze objawy menopauzy?

Zgodnie z aktualnym uporządkowaniem terminologii zaproponowanym w przeglądzie „A review of menopause nomenclature” (2022), termin „premenopauza” odnosi się do okresu rozrodczego z regularnymi cyklami poprzedzającego transformację menopauzalną.

Okres ten dzieli się na:

• wczesny i szczytowy okres rozrodczy (do około 35. roku życia) – z regularnymi, owulacyjnymi i przewidywalnymi cyklami;
• późny okres rozrodczy (po 35. do 40. roku życia)– w którym zaczynają pojawiać się pierwsze utrwalone, ale subtelne zmiany długości cyklu (najczęściej jego skrócenie) wynikające ze zmniejszającej się rezerwy jajnikowej.

W późnym okresie rozrodczym krwawienia mogą pojawiać się kilka dni wcześniej niż dotychczas, np. co 24-25 dni, a nie co 28 jak dotychczas (zobacz przykładowy przebieg cykli w tej fazie w naszym artykule pt. "Analiza 100 cykli przed menopauzą"). Taka zmiana jest wynikiem skrócenia fazy folikularnej cyklu, czyli tej rozpoczynającej się menstruacją i kończącej wraz z owulacją. U młodych kobiet będących w wieku 18-24 lat wynosi ona średnio 15 ± 2 dni, a później (40-44 lat) już tylko 10 ± 4 dni 3. Przy skróconych cyklach, pęcherzyki rosną szybciej, ale owulują przy mniejszym rozmiarze 4.

U niektórych kobiet w późnej premenopauzie mogą pojawiać się pierwsze dolegliwości wynikające ze zmian hormonalnych, np. bezsenność, nocna potliwość. Zwykle są one mniej nasilone, niż te występujące we właściwej transformacji menopauzalnej.

Premenopauza może trwać kilka lat. Dlatego, już na tym etapie, czyli w okolicy 40. roku życia warto zacząć korzystać z naszego MenoNawigatora aby monitorować te pierwsze pojawiające się objawy menopauzalne.

Jakie są fazy transformacji menopauzalnej?

Następnie nieregularność cykli się zwiększa (stają się one zarówno dużo krótsze, jak i dłuższe - zobacz przykład), co rozpoczyna transformację menopauzalną, którą naukowcy dzielą na dwa etapy:

1. Wczesna, gdy kobieta w sposób powtarzalny doświadcza ≥7 dniowej różnicy w długości kolejnych cykli menstruacyjnych;
2. Późna - rozpoczynająca się w momencie pomijania cykli, czyli kiedy brak miesiączki trwa ≥60 dni. Ponadto późne przejście menopauzalne według naukowców charakteryzuje się dodatkowo zwiększonym poziomem FSH, przekraczającym 25 IU/l 5.

Niektóre kobiety na wczesnym etapie transformacji menopauzalnej zgłaszają zauważalne nasilenie typowych dolegliwości menopauzy, takich jak objawy naczynioruchowe, np. uderzenia gorąca, nocne poty.

Późna faza transformacji charakteryzuje się wyraźnym wzrostem zarówno liczby, intensywności, jak i częstości występowania objawów menopauzalnych. 

Ile trwa transformacja menopauzalna?

Według naukowców istnieją pewne różnice w wieku, w którym zaczyna się transformacja menopauzalna – na ogół ma to miejsce między 44. a 55. rokiem życia u kobiet na całym świecie 6.

W jednym z badań oszacowano medianę czasu trwania całej transformacji menopauzalnej u białych kobiet z wyższym wykształceniem na 4,8 roku 7.

Przy czym jak wskazują naukowcy u kobiet z nadwagą proces ten zaczyna się później niż u tych o prawidłowej masie ciała 8. Dowiedziono również, że czas trwania ww. etapów jest osobniczo zmienny, przy czym długość każdego z nich była krótsza u kobiet, które były starsze na początku transformacji menopauzalnej 8. Co w praktyce oznacza, że im później obserwuje się wejście w poszczególne fazy, tym krócej one trwają. I analogicznie młody wiek kobiety w momencie wczesnej fazy zwiastuje długi czas trwania jej transformacji menopauzalnej. Zależność ta dotyczy menopauzy osiąganej w typowym wieku 45-55 lat, a nie tej, która pojawia się zbyt wcześnie.

Według naukowców długość transformacji menopauzalnej trwa średnio od 4 do 8 lat i zależy od wieku, zdrowia oraz stylu życia. Przy czym pierwszy, czyli wczesny etap transformacji menopauzalnej jest bardziej zmienny w czasie niż późny, który wg naukowców trwa średnio od 1 do 3 lat 1.

Po wejściu w późną fazę transformacji menopauzalnej mogą pojawić się po raz pierwszy lub nasilić objawy naczynioruchowe.

Co to jest postmenopauza i ile trwa?

Zgodnie ze Światową Organizacją Zdrowia postmenopauza definiowana jest jako okres rozpoczynający się po menopauzie, więc można jej początek określić wstecznie po upływie 12 miesięcy braku menstruacji. Warto zauważyć, iż przy średniej długości życia kobiet na poziomie ok. 80 lat, faza postmenopauzalna będzie stanowić od 30% do 40% czasu ich życia. Badania wskazują, że ten okres charakteryzuje się podwyższonym poziomem FSH >40 IU/l 1.

Co ważne, w postmenopauzie dochodzi do ustalenia równowagi hormonalnej na nowym poziomie, do którego organizm zaczyna się przyzwyczajać, co skutkuje sukcesywnym ustawaniem niektórych nieprzyjemnych dolegliwości towarzyszących transformacji. Więcej na ten temat można przeczytać w naszym artykule pt. "Czy objawy znikają po menopauzie?".

Warto pamiętać, że każde krwawienie, które wystąpi po roku przerwy należy niezwłocznie skonsultować z lekarzem.

Podsumowanie - co warto zapamiętać

Menopauza to naturalny etap w życiu kobiety, oznaczający ostatnią miesiączkę i koniec okresu rozrodczego. Perimenopauza kończy się po roku braku miesiączki i do końca życia kobieta pozostaje bezpłodna, co może stanowić nawet 30%–40% jej życia. Ważne jest świadome monitorowanie zmian cyklu miesiączkowego oraz objawów w okresie przejściowym, np. przy użyciu naszego MenoNawigatora oraz wykorzystanie wygenerowanych statystyk i wykresów w trakcie konsultacji lekarskich. Szczególną uwagę należy zwrócić na krwawienia po menopauzie.

Chcesz oszacować termin swojej menopauzy?

Przypominamy, że pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, który pozwoli oszacować prawdopodobny termin Twojej ostatniej miesiączki. Podstawą do tych obliczeń będą dane, które już teraz możesz gromadzić w swoim MenoNawigatorze.

Masz pytania lub chcesz dowiedzieć się więcej?

Zapraszamy do rozmów na naszym anonimowym MenoForum. Dziel się wiedzą i doświadczeniem z kobietami takimi jak Ty.

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zapraszamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece.

Jak oceniasz MenoPedię?

Jeśli ten artykuł uznasz za wartościowy, pomóż nam proszę dotrzeć z jego treścią do jak najszerszego grona dojrzałych kobiet. Powiedz o portalu menopedia.pl swoim koleżankom – być może dzisiaj to właśnie one potrzebują rzetelnego wsparcia i zrozumienia, które tutaj zapewniamy.