Co przyspiesza lub opóźnia menopauzę?

Czas wystąpienia menopauzy u danej kobiety zależy od wielu czynników i jest sprawą bardzo indywidualną. Te kwestie od dziesiątek lat nurtują naukowców na całym świecie i dlatego poświęcili temu tematowi wiele badań, poszukując odpowiedzi na pytanie, od czego zależy termin menopauzy? Analizowano między innymi uwarunkowania genetyczne, środowiskowe, socjoekonomiczne, reprodukcyjne, dietetyczne, a także styl życia 1. Na podstawie tych prac wskazano szereg czynników zarówno tych wpływających na przyspieszenie menopauzy, jak i jej opóźnienie. W tym artykule pragniemy przybliżyć szczególnie te najbardziej istotne wskaźniki, co do których naukowcy nie mają wątpliwości. Są również kwestie mniej przebadane albo niejednoznaczne, a niektóre dowody zostały wręcz zakwestionowane na przestrzeni lat.

Czy przejdziesz menopauzę tak jak Twoja mama?

Naukowcy są zgodni co do faktu, że jednym z najpotężniejszych predyktorów wieku menopauzy jest historia rodzinna, co odzwierciedla się w podobnym wieku jej występowania u najbliższych krewnych 2, 3. Wyniki badań jednoznacznie sugerują, że czynniki genetyczne mogą odgrywać ważną rolę, przy szacunkach odziedziczalności wahających się od 30% do 85% w zależności od źródeł.

Hipoteza genetyczna została poparta także badaniami bliźniąt, które ujawniają dziedziczność wieku menopauzy na poziomie 63% 4.

Analizy rodowodowe ujawniły także potencjalnie dominujący wzorzec dziedziczenia wczesnej menopauzy i przedwczesnej niewydolności jajników.

Przy czym należy mieć na uwadze, że identycznego wieku menopauzy można się spodziewać tylko w przypadku, gdy pozostałe elementy wpływające na czas zaprzestania miesiączkowania pozostają analogiczne w porównaniu z krewnymi. W przeciwnym razie należy ten wiek poddać odpowiedniej korekcie, uwzględniając poniżej opisane zmienne, co będzie uwzględnione w naszym MenoKalkulatorze.

O ile lat palenie przyspiesza menopauzę?

Szereg badań potwierdza jednoznacznie, że silnym czynnikiem przyspieszającym menopauzę jest palenie. Naukowcy wykazali, że kobiety uzależnione od tytoniu przechodzą menopauzę o około 1,5-2 lat wcześniej niż osoby niepalące 5. Jest to wynikiem toksycznego wpływu szkodliwych substancji zawartych w papierosach na pęcherzyki jajnikowe, co skutkuje ich uszkodzeniem, a tym samym przyspiesza menopauzę. Co ciekawe, nie dotyczyło to kobiet, które porzuciły nałóg odpowiednio wcześnie 6.

Warto zatem jak najszybciej rozważyć rezygnację z palenia papierosów.

Także inne toksyczne substancje, chemikalia, takie jak np. ftalany czy pestycydy, mogą skracać czas płodności, przyspieszając wyczerpywanie się rezerwy jajnikowej, w zależności od rodzaju substancji od 2 do 4 lat 7.

Czy długość cyklu wpływa na czas wygasania płodności?

Badacze zaobserwowali również związek pomiędzy terminem menopauzy a długością cyklu we wczesnym okresie rozrodczym. Kobiety, które w wieku 25-35 lat miały krótkie cykle (< 26 dni) osiągnęły menopauzę 1,4 roku wcześniej niż te miesiączkujące co 26 do 32 dni. Natomiast w przypadku osób z długimi cyklami (>33 dni) ta różnica wynosiła aż 2,2 roku w porównaniu z paniami o tych najkrótszych cyklach 8.

Wynika to z faktu, iż przy częstszych miesiączkach szybciej dochodzi do wyczerpania się puli pęcherzyków jajnikowych.

Jakie choroby i zabiegi przyspieszają menopauzę?

W odniesieniu do terminu menopauzy ważny jest również stan zdrowia i przebyte lub trwające choroby. Przyspieszoną menopauzę przejdą np. kobiety po chemio i radioterapii w związku z uszkodzeniem jajników lub te, u których doszło do operacyjnego ich usunięcia.

Wykazano, że usunięcie jednego jajnika skraca czas do menopauzy o około 1 rok 9.

Chemioterapia i napromienianie miednicy podczas leczenia choroby nowotworowej może poważnie uszkodzić pulę pęcherzyków jajnikowych, co ma druzgocący wpływ na przyszłą płodność i skrócenie czasu do menopauzy. W wielu przypadkach taka terapia prowadzi do trwałej niewydolności jajników z następującym po niej brakiem miesiączki 10.

Wykazano także, że kobiety z historią chorób przewlekłych, takich jak zaburzenia metaboliczne, incydenty sercowo-naczyniowe i przewlekła choroba nerek, przechodzą menopauzę wcześniej niż ich rówieśniczki bez takiego obciążenia. Podobnie jest w przypadku kobiet z cukrzycą oraz zaburzeniami tarczycy, które wcześniej osiągają menopauzę 11. Przy czym w innym badaniu wykazano, że kobiety, u których cukrzyca pojawiła się przed 20. rokiem życia, wcześniej przechodziły menopauzę, natomiast u kobiet chorych na cukrzycę po 50. roku życia początek menopauzy był opóźniony 12.

Czy wiek menopauzy zależy od liczby porodów?

Do innych czynników przyspieszających menopauzę można zaliczyć bezdzietność, co wykazało retrospektywne badanie populacji ponad 300 tysięcy kobiet w Norwegii.

Ustalono w nim, że wiek menopauzy wzrastał wraz z liczbą porodów, ale tylko do trzech. Kolejne narodziny dzieci nie miały już wpływu 13.

Wygląda to tak, jakby organizm kobiety, która rodziła wydłużał czas jej płodności i zachęcał do kolejnych ciąż. Jednakże po urodzeniu trójki dzieci mechanizm ten przestaje działać i rodzenie kolejnych potomków nie ma już dalszego wpływu na wiek menopauzy u wieloródek. Nie wyjaśniono jednak dlaczego tak się dzieje. W innym badaniu naukowcy sugerują, że późniejszą menopauzę można przypisać karmieniu piersią, w trakcie którego dochodzi do zahamowania wydzielania hormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującego (LH) oraz pobudzenia wydzielania hormonu prolaktyny, co może hamować owulację 14.

Czy otyłość wpływa na termin menopauzy?

Badano także wpływ wskaźnika masy ciała na termin menopauzy. Z uzyskanych danych wynika, że kobiety z bardzo niskim wskaźnikiem BMI (<20) mają wcześniejszą naturalną menopauzę niż kobiety o większej masie ciała, które posiadają dodatkowe estrogeny pochodzące z tkanki tłuszczowej, co wydłuża u nich czas występowania cykli miesiączkowych 15.

Jak rodzaj pracy i warunki bytowe wpływają na menopauzę?

Bardzo szeroko badano także wpływ czynników związanych z miejscem zamieszkania, poziomem wykształcenia czy statusem społeczno-ekonomicznym na wiek, w którym osiągana jest menopauza.

• Rodzaj wykonywanej pracy. Kobiety wykonujące intensywną pracę fizyczną mogą doświadczać wcześniej menopauzy. Natomiast praca lekka, biurowa ją opóźnia, bowiem mniejszy wysiłek fizyczny i słabsza ekspozycja na szkodliwe warunki pracy pozwala organizmowi dłużej utrzymać stabilny poziom hormonów. Bo jak wykazali naukowcy, chociaż komórki rozrodcze tzw. oocyty, dające początek komórce jajowej są dobrze chronione przed siłami starzenia to komórki somatyczne pęcherzyka już nie 16. Co ciekawe również praca w porze nocnej ma przyspieszający wpływ na czas wystąpienia menopauzy 17.
• Miejsce zamieszkania. Wyniki badań wyraźnie wskazują, że kobiety z krajów rozwijających się wcześniej przechodzą menopauzę, niż te zamieszkujące obszary o wysokich dochodach 18. Średni wiek wystąpienia naturalnej menopauzy jest wyższy w krajach uprzemysłowionych, podczas gdy w rejonach biednych jest on niższy 19.

Czy aktywność fizyczna opóźnia menopauzę?

Wg badań wysoki poziom aktywności fizycznej wpływa na wcześniejsze wystąpienie menopauzy 20. Jednakże regularne ćwiczenia o umiarkowanym nasileniu poprawiają ogólny stan zdrowia i mogą mieć pozytywny wpływ na wiek menopauzy.

Dowiedziono, że lekka aktywność fizyczna przesuwa menopauzę do późniejszego wieku 21.

Zatem w porównaniu do kobiet prowadzących siedzący tryb życia, panie, które regularnie podejmują umiarkowaną aktywność fizyczną, taką jak trening siłowy lub zajęcia aerobowe, mogą w późniejszym czasie doświadczyć menopauzy.

Czy stres przyspiesza menopauzę?

Długotrwałe narażenie na sytuacje stresowe ma negatywny wpływ na cały organizm, co dotyczy także naszego układu rozrodczego.

Duża ilość hormonu stresu, a więc kortyzolu może przyspieszać menopauzę.

Warto zatem walczyć z tym niekorzystnym zjawiskiem za pomocą technik relaksacyjnych i ćwiczeń, aby przywrócić naturalny cykl hormonalny. Co ważne, na starzenie się naszego układu rozrodczego ma wpływ także stres, na który jesteśmy narażone już od najmłodszych lat 22.

Czy antykoncepcja hormonalna i wiek pierwszej miesiączki wpływają na termin menopauzy?

Przez wiele lat badano również związek między stosowaniem doustnych środków antykoncepcyjnych a terminem wystąpienia menopauzy. Chociaż niektórzy naukowcy wskazywali ten czynnik jak istotny, to ostatnie badania wskazują na jego niewielki wpływ. Pozostaje szereg innych czynników, takich jak np. wiek pierwszej miesiączki, ale ich wpływ na czas wystąpienia menopauzy w świetle obecnych badań jest niejednoznaczny.

Podsumowanie - co warto zapamiętać

Wiek, w którym kobieta doświadcza menopauzy jest wynikiem wielu czynników: genetycznych, środowiskowych, zdrowotnych i społeczno-ekonomicznych. Naukowcy wskazują, że kluczowym predyktorem jest historia rodzinna, jednak inne zmienne, takie jak styl życia, poziom aktywności fizycznej, palenie papierosów, dzietność, a także stan zdrowia, również odgrywają istotną rolę. Niektóre czynniki, takie jak długość cyklu miesiączkowego, wskaźnik masy ciała (BMI), czy liczba dzieci także mają znaczenie. Bezdzietność i wysoka aktywność fizyczna mogą przyspieszać menopauzę, natomiast karmienie piersią i większa masa ciała mogą ją opóźniać. Warto również wspomnieć, że stres i przewlekłe choroby mogą negatywnie wpływać na wiek menopauzy.

Chcesz oszacować termin swojej menopauzy?

Pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, czyli narzędziem które pozwoli oszacować prawdopodobny termin Twojej ostatniej miesiączki. Podstawą do tych obliczeń będą dane, które już teraz możesz gromadzić w swoim MenoNawigatorze.

Chcesz dowiedzieć się więcej?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zapraszamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece.

Porozmawiaj z kobietami takimi jak TY

Masz pytania lub chcesz się podzielić swoimi przeżyciami lub doświadczeniami? Zapraszamy do rozmów na naszym anonimowym MenoForum.

Podziel się wiedzą

Uważamy, że każda kobieta zasługuje na dostęp do rzetelnych informacji, dlatego powiedz proszę o MenoPedii swoim koleżankom, które być może również potrzebują wiedzy i wsparcia w tym szczególnym okresie kobiecego życia.