Co to jest otyłość i jakie są rodzaje otyłości?

Otyłość jest definiowana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) jako przewlekła choroba charakteryzująca się nadmiernym gromadzeniem się tłuszczu, który z czasem może prowadzić do znaczących i ciężkich powikłań zdrowotnych 1.

Wyróżniamy dwa podstawowe typy otyłości:

Otyłość trzewna (brzuszna)

Typowa dla mężczyzn oraz kobiet po menopauzie 1. Charakteryzuje się zwiększeniem obwodu talii, gdzie wskaźnik talia/biodra (WHR) wynosi ponad 0,80 1. Wiąże się ona z niekorzystnymi zmianami w profilach lipidowych i glikemicznych, insulinoopornością, cukrzycą oraz znacznym wzrostem ryzyka metabolicznego i sercowo-naczyniowego 1.

Otyłość obwodowa

Typowa dla kobiet w wieku rozrodczym, w której tkanka tłuszczowa zlokalizowana jest głównie w okolicach ud i pośladków 1.

Dlaczego kobiety tyją inaczej za młodu, a inaczej w menopauzie?

W okresie rozrodczym estrogeny powodują odkładanie tkanki tłuszczowej głównie na biodrach, pośladkach i udach. Taki sposób magazynowania energii miał prawdopodobnie znaczenie ewolucyjne – sprzyjał stabilności ciała w czasie ciąży i stanowił długoterminowy zapas energii wykorzystywany podczas laktacji 1. Tkanka tłuszczowa udowo-pośladkowa jest stosunkowo stabilna metabolicznie i mniej podatna na szybkie uwalnianie zgromadzonej energii.

W okresie menopauzy, gdy stężenie estrogenów wyraźnie spada, zmienia się sposób rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. Organizm zaczyna odkładać jej więcej w okolicy brzucha, podobnie jak u mężczyzn 1. Tkanka tłuszczowa trzewna jest znacznie bardziej aktywna metabolicznie niż tłuszcz udowo-pośladkowy. Szybciej uwalnia kwasy tłuszczowe do krwiobiegu i łatwiej ulega przebudowie, jednak jej nadmiar wiąże się ze zwiększonym ryzykiem przewlekłego stanu zapalnego, insulinooporności oraz chorób sercowo-naczyniowych.

Jak mierzyć otyłość? Dlaczego sam wskaźnik BMI nie wystarczy?

Podstawowym miernikiem stosowanym w diagnostyce masy ciała jest wskaźnik BMI (ang. Body Mass Index), obliczany jako masa ciała (kg) podzielona przez wzrost podniesiony do kwadratu (m²). Pozwala on na podział na 4 kategorie:

1. niedowaga (<18,5 kg/m²);
2. prawidłowa masa ciała (18,5-24,9 kg/m²);
3. nadwaga (25-29,9 kg/m²);
4. otyłość (≥30 kg/m²).

Nawet u osób dorosłych o prawidłowej masie ciała zaniepokojenie powinien budzić jednak wzrost obwodu talii, który silnie koreluje z pogorszeniem profilu sercowo-naczyniowego 1. Tłuszcz brzuszny okazuje się znacznie lepszym wskaźnikiem szkodliwego wpływu na zdrowie niż sam wskaźnik masy ciała (BMI) 1. Więcej na ten temat można przeczytać w naszym artykule pt. " Co to jest BMI oraz WHR i jak je kontrolować?", a współczynnik WHR i BMI można wygodnie monitorować w naszym MenoNawigatorze.

Jak otyłość wpływa na menopauzę?

Menopauza to naturalny etap życia kobiety, ale jej przebieg i czas wystąpienia mogą być modyfikowane przez różne czynniki, w tym otyłość. Nadmiar tkanki tłuszczowej wpływa na gospodarkę hormonalną, co może zmieniać zarówno moment wejścia w menopauzę, jak i nasilenie jej objawów. Na podstawie badań naukowych przeanalizujemy, jak otyłość kształtuje termin menopauzy i związane z nią dolegliwości.

Dlaczego menopauza sprzyja przybieraniu na wadze?

Choć wiele kobiet zauważa wzrost masy ciała dopiero po menopauzie, nie jest on wyłącznie skutkiem starzenia się organizmu. Istotną rolę odgrywają zmiany hormonalne zachodzące w okresie transformacji menopauzalnej, które wpływają na metabolizm, skład ciała oraz sposób magazynowania tkanki tłuszczowej.

Spadek stężenia estrogenów sprzyja stopniowemu zmniejszaniu masy mięśniowej (sarkopenii), a mięśnie należą do najbardziej aktywnych metabolicznie tkanek organizmu. Im jest ich mniej, tym mniejsze staje się dzienne zapotrzebowanie energetyczne.

Dlatego utrzymanie dotychczasowej masy ciała wymaga spożywania mniejszej liczby kalorii niż przed menopauzą.

Jednocześnie dochodzi do zmiany rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. Zamiast gromadzić się głównie na biodrach i udach, coraz częściej odkłada się w okolicy brzucha jako tłuszcz trzewny. Jest on znacznie bardziej aktywny metabolicznie i wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia insulinooporności, cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego oraz chorób sercowo-naczyniowych.

U części kobiet w okresie okołomenopauzalnym obserwuje się również większy apetyt i trudności z kontrolowaniem masy ciała.

Wpływają na to nie tylko zmiany hormonalne, ale także pogorszenie jakości snu, przewlekły stres, uderzenia gorąca oraz zmniejszenie poziomu codziennej aktywności fizycznej. W efekcie nawet przy niezmienionej diecie łatwiej dochodzi do stopniowego przyrostu masy ciała. Więcej o przyczynach przyrostu masy ciała oraz sposobach jego ograniczania przeczytasz w artykule " Ile, jak i dlaczego tyjemy w menopauzie?".

Czy otyłość przyspiesza, czy opóźnia menopauzę?

W większości badań wykazano, że otyłość wiąże się z późniejszym wystąpieniem menopauzy 2.

Kobiety z wskaźnikiem BMI powyżej 30 wchodzą w menopauzę średnio o 1–2 lata później w porównaniu z kobietami o prawidłowej masie ciała 3.

Jednym z prawdopodobnych wyjaśnień związku między otyłością a późniejszym wejściem w menopauzę jest fakt, że tkanka tłuszczowa działa jak aktywny narząd hormonalny. Zachodzi w niej obwodowa konwersja androstenionu do estronu – słabszej formy estrogenu 4. To dodatkowe źródło hormonów sprawia, że organizm dłużej pozostaje poddany stymulacji estrogenowej, co opóźnia moment wystąpienia menopauzy, bezpośrednio związanej z ich niedoborem 4.

Czy otyłość nasila objawy menopauzy?

Kobiety otyłe zwykle doświadczają bardziej nasilonych objawów menopauzy – dotyczy to zarówno obfitych krwawień, jak i intensywności uderzeń gorąca 5.

Utrata masy ciała w tej grupie pozwala na odczuwalną poprawę jakości życia, samooceny oraz dobrostanu psychicznego 5.

Ponadto badania wskazują, że nadprogramowe kilogramy są silnie powiązane z dysfunkcjami seksualnymi, wpływając niekorzystnie na nawilżenie pochwy, zdolność do osiągania orgazmu oraz ogólną satysfakcję z życia intymnego 6. Otyłość, zwłaszcza ta związana ze zwiększonym obwodem brzucha, wiąże się także z wyższym ryzykiem obturacyjnego bezdechu sennego i innych zaburzeń snu 7.

Nasileniu ulegają również objawy ze strony układu moczowo-płciowego 8. Kobiety z nadwagą lub otyłością częściej doświadczają nietrzymania moczu, co wynika z bezpośredniego związku między wysokim BMI, zwiększonym ciśnieniem w jamie brzusznej i naciskiem na pęcherz moczowy 8.

Zwiększona podatność na stany lękowe i depresyjne u osób z otyłością wpływa dodatkowo pośrednio i bezpośrednio na relacje intymne i samopoczucie 9.

Jak nadwaga i otyłość wpływają na uderzenia gorąca?

W literaturze naukowej zaproponowano dwie hipotezy wyjaśniające mechanizmy łączące BMI z objawami naczynioruchowymi:

1. Model termoregulacyjny – sugeruje, że wyższe BMI wiąże się z częstszą i bardziej intensywną obecnością uderzeń gorąca. Tkanka tłuszczowa działa jak izolator cieplny, utrudniając efektywne odprowadzanie ciepła z wnętrza organizmu 10.
2. Model estrogenowy – zakłada, że u kobiet z nadmierną masą ciała symptomy naczynioruchowe mogą być rzadsze, ponieważ tłuszcz służy jako dodatkowe źródło estrogenu (poprzez aromatyzację androstenedionu do estronu) 5.

Część badaczy wskazuje na rozwiązanie kompromisowe – wyższe BMI jest istotnie powiązane z większą liczbą uderzeń gorąca w okresie perimenopauzy, natomiast może wiązać się z mniejszym ryzykiem ich występowania w późniejszym okresie pomenopauzalnym, gdzie wyższy poziom estronu zaczyna odgrywać rolę ochronną 11.

Czy HTZ jest bezpieczna przy otyłości?

Sama otyłość zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej oraz niektórych nowotworów, zwłaszcza raka trzonu macicy i, po menopauzie, raka piersi 12. Dlatego u kobiet z otyłością decyzja o rozpoczęciu hormonalnej terapii menopauzalnej powinna być poprzedzona indywidualną oceną korzyści i ryzyk.

W razie wskazań do leczenia preferuje się stosowanie najniższej skutecznej dawki estrogenu podawanego przezskórnie (w postaci plastrów lub żeli), w połączeniu z mikronizowanym progesteronem u kobiet z zachowaną macicą. Zaleca się również regularną ocenę zasadności kontynuacji terapii 12.

Jakie choroby częściej występują u kobiet z otyłością po menopauzie?

Liczne badania i metaanalizy wskazują, że nadmierna masa ciała po menopauzie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wielu chorób przewlekłych 1. Wpływ otyłości ujawnia się na wielu płaszczyznach zdrowotnych:

Choroby układu krążenia

Ryzyko nadciśnienia tętniczego, miażdżycy, choroby wieńcowej oraz incydentów sercowo-naczyniowych wyraźnie wzrasta 1;

Zaburzenia metaboliczne

Spadek stężenia estrogenów w połączeniu z nadmiarem tkanki tłuszczowej istotnie zwiększa ryzyko insulinooporności i cukrzycy typu 2 1;

Zdrowie neurologiczne

Otyłość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych oraz rozwoju demencji, w tym choroby Alzheimera 13.

Wpływ skrajnej otyłości widoczny jest również w przypadku chorób nowotworowych. U kobiet z BMI ≥40 ryzyko zgonu z powodu nowotworów jest o ponad 60% wyższe niż u kobiet z prawidłową masą ciała 14.

Czy schudnięcie zmniejsza objawy menopauzy?

Coraz więcej badań wskazuje, że nawet umiarkowana redukcja masy ciała może przynieść kobietom w okresie menopauzy wymierne korzyści zdrowotne.

Utrata około 5-10% masy ciała nie tylko poprawia parametry metaboliczne, ale może również zmniejszyć nasilenie niektórych objawów menopauzy w tym uderzeń gorąca oraz poprawić jakość ich życia 15.

Jak zapobiegać i przeciwdziałać otyłości po menopauzie?

Przyrost masy ciała po menopauzie nie jest nieuniknioną konsekwencją zmian hormonalnych.

Choć zmiany hormonalne sprzyjają odkładaniu tłuszczu, zwłaszcza w okolicy brzucha, odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna i utrzymanie masy mięśniowej pozwalają ograniczyć to zjawisko.

Nawet niewielka redukcja masy ciała może poprawić samopoczucie, zmniejszyć nasilenie niektórych objawów menopauzy oraz obniżyć ryzyko wielu chorób przewlekłych. Walka z nadmierną masą ciała w okresie pomenopauzalnym wymaga zmiany podejścia – kluczem nie są rygorystyczne głodówki, ale długofalowa modyfikacja stylu życia, która uwzględnia zachodzące w organizmie zmiany hormonalne.

• Żywienie dostosowane do spadku metabolizmu
  W okresie menopauzy dochodzi do spadku stężenia estrogenów oraz stopniowego obniżenia wydatku energetycznego organizmu, m.in. w związku z utratą masy mięśniowej. Warto wówczas postawić na dietę o niskim indeksie glikemicznym, bogatą w błonnik, pełnowartościowe białko i zdrowe tłuszcze. Pomaga to utrzymać stabilny poziom glukozy i zapobiega napadom głodu. Można o tym poczytać w naszym artykule pt. " Właściwe odżywianie w okresie menopauzalnym".
• Aktywność fizyczna i trening oporowy
  Sam ruch nie musi oznaczać morderczych treningów. Badania wskazują, że już 45 minut umiarkowanego wysiłku (np. szybkiego marszu lub joggingu) 3 razy w tygodniu może przynieść wymierne korzyści zdrowotne i skutecznie zmniejszyć obwód talii, obniżyć ciśnienie krwi oraz poprawić profil lipidowy (spadek trójglicerydów i LDL, przy wzroście „dobrego” cholesterolu HDL) 16. Warto łączyć taki ruch z prostymi ćwiczeniami oporowymi (z obciążeniem), które pomagają utrzymać masę mięśniową i wspierają wrażliwość tkanek na insulinę 1. Więcej na ten temat można przeczytać w naszym artykule pt. " Jak ćwiczyć w perimenopauzie i po menopauzie – praktyczny poradnik".
• Higiena snu i redukcja stresu
  Przewlekły stres i niedobór snu mogą prowadzić do utrzymującego się podwyższenia poziomu kortyzolu, co sprzyja zwiększonemu apetytowi, zaburzeniom gospodarki glukozowej i odkładaniu tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Dbanie o regenerację jest równie ważne jak dieta 1.
• Regularna diagnostyka
  Monitorowanie poziomu glukozy na czczo, profilu lipidowego oraz ciśnienia tętniczego pozwala szybko wyłapać pierwsze zaburzenia metaboliczne i zareagować, zanim przekształcą się w przewlekłe schorzenia 1. Więcej na ten temat można przeczytać w artykule pt. " Jakie badania profilaktyczne należy wykonywać?". Ważna jest także regularna kontrola masy ciała i obwodu talii i bioder.

Podsumowanie – co warto zapamiętać

Wpływ tkanki tłuszczowej na organizm w okresie menopauzy jest złożony i dwukierunkowy. Z jednej strony spadek aktywności jajników sprzyja odkładaniu tkanki tłuszczowej, zwłaszcza w okolicy brzucha. Z drugiej strony sama tkanka tłuszczowa produkuje estrogeny, które mogą częściowo wpływać na przebieg menopauzy i u niektórych kobiet opóźniać moment jej wystąpienia. Korzyści wynikające z dodatkowej produkcji estrogenów nie równoważą jednak zagrożeń związanych z nadmierną masą ciała. Otyłość zwiększa ryzyko zaburzeń metabolicznych, chorób sercowo-naczyniowych, niektórych nowotworów oraz może nasilać część objawów menopauzy.

Dlatego utrzymanie prawidłowej masy ciała, zdrowa dieta i regularna aktywność fizyczna należą do najważniejszych elementów profilaktyki zdrowotnej w okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie.

Zrozumienie tych zależności pozwala podejmować bardziej świadome decyzje dotyczące stylu życia, diagnostyki i, w razie potrzeby, leczenia hormonalnego we współpracy z lekarzem.

Chcesz oszacować termin swojej menopauzy?

Przypominamy, że pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, który pozwoli oszacować prawdopodobny termin Twojej ostatniej miesiączki. Podstawą do tych obliczeń będą dane, także te dotyczące uderzeń gorąca, które już teraz możesz gromadzić w swoim MenoNawigatorze.

Dołącz do naszego forum menopauzy i perimenopauzy!

Masz pytania lub chcesz pogadać? Zapraszamy do rozmów z innymi kobietami na naszym anonimowym MenoForum.

Chcesz dowiedzieć się więcej o menopauzie?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zapraszamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece.

Podziel się wiedzą

Uważamy, że każda kobieta zasługuje na dostęp do rzetelnych informacji, dlatego powiedz proszę o MenoPedii swoim koleżankom, które być może również potrzebują wiedzy i wsparcia w tym szczególnym okresie kobiecego życia.