Dlaczego profilaktyka jest ważna przed i po menopauzie?

Okres okołomenopauzalny, jako czas intensywnych zmian hormonalnych, metabolicznych i emocjonalnych, wiąże się ze wzrostem ryzyka wystąpienia chorób przewlekłych, takich jak osteoporoza, choroby układu krążenia, cukrzyca czy nowotwory hormonozależne – zwłaszcza rak piersi oraz trzonu macicy. Dlatego szczególnego znaczenia nabiera profilaktyka, czyli regularne badania diagnostyczne, które pozwalają wykrywać choroby we wczesnym stadium i podejmować skuteczne leczenie 1. W Polsce część z tych badań można wykonać w ramach programów finansowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ).

Profilaktyka raka szyjki macicy: jak często wykonywać cytologię i test HPV?

Rak szyjki macicy jest ósmym co do częstości występowania nowotworem u kobiet w Polsce – stanowi ponad 2,5% nowotworów u kobiet. Rocznie jest wykrywany u ponad 2200 z nich, a 1400 umiera z jego powodu 2.

Według Krajowego Rejestru Nowotworów szczyt zachorowalności na ten rodzaj nowotworu przypada w Polsce na 6. dekadę życia, przy czym ostatnie lata wskazują na wzrost liczby zachorowań u młodszych kobiet w wieku od 35. do 44. r.ż. 3.

Rak szyjki macicy to to jeden z najlepiej poznanych nowotworów pod względem profilaktyki – regularne badania przesiewowe pozwalają wykrywać zmiany przedrakowe i znacząco zmniejszają ryzyko zachorowania.

Podstawą profilaktyki raka szyjki macicy pozostaje cytologia. Polskie programy przesiewowe zalecają jej wykonywanie co 3 lata u kobiet w wieku 25–59 lat lub co 12 miesięcy – u kobiet ze zwiększonymi czynnikami ryzyka (zakażonych wirusem HIV, przyjmujących leki immunosupresyjne, zakażonych HPV) 4.

Co to jest cytologia płynna?

Coraz powszechniej dostępna jest również cytologia płynna (LBC – Liquid-Based Cytology), w której próbka komórek pobrana z szyjki macicy zostaje umieszczona w specjalnym płynie utrwalającym. Dzięki temu uzyskuje się lepszą jakość preparatu i możliwość równoczesnego wykonania testu HPV z tej samej próbki.

W jednym z badań przeprowadzonych w Szwecji na wielu tysiącach próbek badanych obiema metodami, cytologia płynna dawała znacznie większą liczbę wykrytych zmian histopatologicznych wysokiego stopnia w porównaniu z konwencjonalną cytologią 5.

W Polsce cytologia płynna jest dostępna zarówno komercyjnie, jak i w części placówek współpracujących z NFZ w ramach programu profilaktycznego. Szczegóły na ten temat znajdują się w Internetowym Koncie Pacjenta lub można skorzystać z wyszukiwarek na stronach Narodowego Funduszu Zdrowia.

W ostatnich latach coraz większą rolę odgrywa test HPV, który wykrywa obecność wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim potencjale onkogennym. Połączenie cytologii z testem HPV zwiększa skuteczność diagnostyczną i pozwala wydłużyć odstępy między badaniami do 5 lat 6.

W przypadku kobiet w wieku powyżej 65 lat zaleca się, aby rutynowe badania przesiewowe w kierunku raka szyjki macicy zostały przerwane po trzech kolejnych ujemnych wynikach cytologii lub dwóch kolejnych ujemnych wynikach badań dodatkowych w ciągu ostatnich 10 lat, przy czym ostatnie badanie musi być wykonane w ciągu ostatnich 5 lat 7.

Po menopauzie każde krwawienie z dróg rodnych wymaga diagnostyki ultrasonograficznej endometrium lub biopsji, ponieważ może być pierwszym objawem raka błony śluzowej macicy 8.

Profilaktyka raka piersi: czy lepiej wykonywać mammografię czy USG?

Rak piersi jest najczęściej występującym nowotworem złośliwym u kobiet w Polsce. Najskuteczniejszym badaniem przesiewowym pozostaje mammografia, która od listopada 2023 roku jest bezpłatna dla kobiet w wieku 45–74 lat w ramach programu NFZ 9. Badanie można wykonać co 2 lata, bez skierowania, a placówkę wyszukać na portalu Narodowego Funduszu Zdrowia.

Wczesne wykrycie raka piersi istotnie zwiększa przeżywalność, dlatego regularność badań ma kluczowe znaczenie.

Uzupełnieniem mammografii jest USG piersi, które pozwala lepiej zobrazować tkankę gruczołową – zwłaszcza u kobiet z tzw. gęstą strukturą, czyli o dużej zawartości tkanki gruczołowej i małej tłuszczowej. Na mammogramie gęsta tkanka jest jasna, podobnie jak ewentualne zmiany nowotworowe, przez co mogą one być trudniejsze do zauważenia. Ultrasonografia wykorzystuje fale dźwiękowe, dzięki czemu umożliwia dokładniejsze wykrycie zmian w piersiach, a także ocenę torbieli, guzków czy węzłów chłonnych 10. USG nie zastępuje mammografii, ponieważ nie wykrywa zwapnień – jednego z najwcześniejszych objawów raka piersi – ale łączne stosowanie obu metod znacząco zwiększa czułość diagnostyczną.

Mammografia pozostaje podstawowym badaniem przesiewowym wykonywanym co dwa lata. USG piersi stanowi badanie uzupełniające – wykonywane według wskazań lekarza, zwłaszcza u kobiet z gęstą tkanką gruczołową lub podwyższonym ryzykiem.

Profilaktyka osteoporozy: co to jest densytometria?

Osteoporoza, z uwagi na swój podstępny i bezobjawowy przebieg, trafnie nazywana jest „cichym złodziejem kości” i stanowi poważne wyzwanie zdrowotne, znacznie częściej dotykając kobiety niż mężczyzn. Mechanizm tego zjawiska jest ściśle związany z gospodarką hormonalną.

Po menopauzie spadek poziomu estrogenów prowadzi do utraty masy kostnej, zwiększając ryzyko złamań osteoporotycznych 11. Co ciekawe, gwałtowne przyspieszenie tego niekorzystnego zjawiska zaczyna się na rok przed menopauzą i trwa przez kolejne trzy lata, potem nieznacznie wyhamowuje, z umiarkowanym tempem utraty tkanki kostnej w ciągu następnych 4–8 lat 12. Średni spadek gęstości mineralnej kości podczas przejścia menopauzalnego wynosi około 10%, ale ​​połowa kobiet traci masę kostną jeszcze szybciej, bo aż do 20% w ciągu 5–7 lat od menopauzy 13. Dlatego tak ważna jest profilaktyka w tym zakresie. W tym celu wykonuje się badanie gęstości kości, czyli densytometrię DXA. Zaleca się ją wszystkim kobietom po 65. roku życia, a także młodszym z czynnikami ryzyka (niska masa ciała, palenie tytoniu, przewlekła terapia kortykosteroidami, złamania w przeszłości) 14.

Częstotliwość powtarzania badania ustala lekarz – zwykle co 2–5 lat, zależnie od wyniku densytometrii i czynników ryzyka.

Jakie badania metaboliczne i kardiologiczne warto wykonywać?

Zmiany hormonalne w okresie okołomenopauzalnym wpływają na metabolizm glukozy i lipidów, co zwiększa ryzyko chorób serca 15.

Zaleca się wykonywanie:

• morfologii krwi, glukozy na czczo i profilu lipidowego (cholesterol całkowity, HDL, LDL, triglicerydy);
• oznaczenia TSH – ponieważ niedoczynność tarczycy może nasilać objawy menopauzy;
• pomiaru ciśnienia tętniczego.

Jeśli nie występują czynniki ryzyka, badania te warto powtarzać co 12–24 miesiące.

Można je wykonać bezpłatnie w ramach programu „Moje zdrowie” 16, co 5 lat w wieku 20–49 lat i co 3 lata po 50. roku życia.

Należy również pamiętać o regularnej kontroli masy ciała, obwodu talii i bioder. Przypominamy, że w ramach MenoNawigatora istnieje możliwość ewidencjonowania wyników tych pomiarów. Funkcjonalność ta obejmuje automatyczne generowanie stosownych statystyk i wykresów, które można zaprezentować lekarzowi prowadzącemu. Przekazanie tak uporządkowanych danych upraszcza proces diagnostyki i wspiera dobór spersonalizowanego leczenia.

Kiedy warto zacząć się badać pod kątem raka jelita grubego?

Według Narodowego Rejestru Nowotworów ryzyko zachorowania na ten nowotwór rośnie po 50. roku życia; 9 na 10 osób, które zachorowały na raka jelita grubego, ma ponad 50 lat 17.

Kluczowym aspektem walki z tą chorobą jest jej wczesne wykrycie. Rak jelita grubego rozwija się zazwyczaj powoli, przez wiele lat, z pierwotnie łagodnych polipów, co daje duże okno czasowe na skuteczną interwencję medyczną. Dlatego też, w ramach powszechnej profilaktyki, dla kobiet (i mężczyzn) po 50. roku życia zaleca się regularne badania przesiewowe. Najczęściej stosowanymi metodami są:

1. Test na krew utajoną w kale, który powinien być wykonywany co 12 miesięcy u osób powyżej 50. roku życia. Jest to nieinwazyjna metoda pozwalająca na wykrycie niewidocznych gołym okiem śladów krwi, mogących świadczyć o obecności zmian w jelicie. Test zmniejsza umieralność na raka jelita grubego o ok. 16% 18. Wynik pozytywny jest wskazaniem do wykonania kolonoskopii.
2. Kolonoskopia, uznawana za złoty standard w profilaktyce, zalecana co 10 lat 18. Badanie to umożliwia nie tylko wykrycie, ale także natychmiastowe usunięcie polipów, co w łańcuchu zdarzeń skutecznie zapobiega rozwojowi nowotworu.

W Polsce diagnostyka jest szeroko dostępna – kolonoskopię można wykonać bezpłatnie w ramach Programu Badań Przesiewowych raka jelita grubego finansowanego przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ).

Program przeznaczony jest dla osób w wieku:

• od 50 do 65 lat,
• lub od 40 do 49 lat, jeśli u najbliższych krewnych pacjenta, rozpoznano nowotwór jelita grubego, które nie miały wykonywanej kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat 18.

Regularne uczestnictwo w badaniach przesiewowych jest najskuteczniejszą strategią na obniżenie ryzyka zachorowalności i śmiertelności na ten nowotwór.

Podsumowanie - co warto zapamiętać

Okres okołomenopauzalny to czas, w którym profilaktyka ma kluczowe znaczenie dla zdrowia kobiet. Regularna cytologia (w tym płynna), mammografia, badania metaboliczne, densytometria oraz kolonoskopia pozwalają wykrywać choroby wcześnie i zachować dobrą jakość życia. Świadome uczestnictwo w programach profilaktycznych, które często oferowane są bezpłatnie w ramach NFZ, stanowi jeden z najskuteczniejszych sposobów realnego wpływu na długość i jakość życia kobiet w okresie okołomenopauzalnym.

Czy wiesz, że będziesz mogła oszacować termin swojej menopauzy?

Pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, który pozwoli oszacować prawdopodobny termin Twojej ostatniej miesiączki. Podstawą do tych obliczeń będą Twoje indywidualne dane, które już teraz możesz gromadzić w MenoNawigatorze.

Porozmawiaj z kobietami takimi jak TY

Zapraszamy do naszego anonimowego MenoForum. Zadawaj pytania i dziel się swoimi radami z innymi.

Chcesz dowiedzieć się więcej?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zachęcamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece, bo jak pokazują wyniki badań naukowych kobiety wyposażone w wiedzę łatwiej przechodzą menopauzę.

Zaproś swoje znajome na MenoPedię

Każda kobieta zasługuje na dostęp do faktów, a nie mitów. Pomóż nam docierać do innych i budować społeczność świadomych kobiet. Powiedz o portalu menopedia.pl swoim koleżankom – być może dzisiaj to właśnie one potrzebują rzetelnego wsparcia i zrozumienia, które tutaj oferujemy.