Suchość pochwy, atrofia a zespół moczowo-płciowy menopauzy

Przez wiele lat używano określeń takich jak „suchość pochwy”, „zanik pochwy” czy „atrofia pochwy”. Dziś wiadomo jednak, że niedobór estrogenów wpływa również na srom, cewkę moczową i pęcherz moczowy. Dlatego w 2014 roku międzynarodowe towarzystwa naukowe wprowadziły nazwę zespół moczowo-płciowy menopauzy (GSM)1.

Atrofia pochwy jest jednym z elementów tego zespołu. Oznacza stopniowe ścieńczenie błony śluzowej, pogorszenie jej ukrwienia, zmniejszenie elastyczności oraz ograniczenie naturalnego nawilżenia.

Warto podkreślić, że suchość pochwy jest objawem atrofii, a nie jej synonimem.

Jakie są objawy zespołu moczowo-płciowego menopauzy?

Naukowcy dzielą je na cztery główne kategorie, w których rozróżnia się symptomy zgłaszane przez pacjentki oraz fizyczne zmiany tkankowe widoczne podczas badania 2:

1. Srom

• Objawy odczuwane przez kobietę: suchość, swędzenie, podrażnienie oraz pieczenie.
• Zmiany widoczne w badaniu: kurczenie się warg sromowych większych, utrata owłosienia łonowego, ścieńczenie, zrosty oraz bladość warg sromowych mniejszych, bladość, zaczerwienienie, wybroczyny, pęknięcia lub zwężenie przedsionka pochwy, a także cofanie się napletka łechtaczki.

2. Pochwa

• Objawy odczuwane przez kobietę: suchość, swędzenie, podrażnienie, pieczenie oraz nietypowe upławy (w tym upławy podbarwione krwią lub krwawienia).
• Zmiany widoczne w badaniu: bladość, zaczerwienienie lub wybroczyny na błonie śluzowej pochwy, utrata nawilżenia, spadek elastyczności, zanik naturalnego pofałdowania (wygładzenie ścian pochwy) oraz spłaszczenie sklepień pochwy.

3. Układ moczowy

• Objawy odczuwane przez kobietę: bolesne lub utrudnione oddawanie moczu (dysuria), częstomocz i konieczność oddawania moczu w nocy (nokturia), nagłe i silne parcie na pęcherz, nawracające infekcje dróg moczowych oraz nietrzymanie moczu (szczególnie tzw. naglące nietrzymanie moczu).
• Zmiany widoczne w badaniu: wyraźne uniesienie lub uwypuklenie ujścia cewki moczowej, a także wybroczyny, zaczerwienienia lub pęknięcia tkanek wokół cewki moczowej.

4. Sfera seksualna

• Objawy odczuwane przez kobietę: ból podczas stosunku (dyspareunia), osłabiony lub opóźniony orgazm, trudności z osiągnięciem podniecenia oraz wtórny spadek libido i pożądania seksualnego.
• Uwaga: W tej kategorii fizyczne oznaki w badaniu lekarskim wynikają bezpośrednio ze zmian anatomicznych opisanych w punktach dotyczących sromu i pochwy.

Jak często występuje suchość pochwy w menopauzie?

Zespół moczowo-płciowy menopauzy należy do najczęstszych przewlekłych następstw menopauzy. Skala problemu mówi sama za siebie – aż 93% pacjentek zmagających się z tym zespołem cierpi z powodu uciążliwej suchości pochwy, przy czym w 68% przypadków ma ona nasilenie umiarkowane lub ciężkie 3. Ponadto statystyki pokazują, że kobiety niezwykle często skarżą się także na podrażnienie, pieczenie i świąd sromu lub pochwy (63,3%) 3. Wśród pacjentek aktywnych seksualnie dominują skargi na brak naturalnego nawilżenia (90%) oraz ból podczas stosunku (80%), którym towarzyszy spadek libido, trudności z osiągnięciem podniecenia czy plamienia po zbliżeniu 4. Rzadziej, choć wciąż często, pojawiają się dolegliwości ze strony układu moczowego, takie jak ból przy oddawaniu moczu (29%), nagłe parcie i nietrzymanie moczu (28%), a także nawracające infekcje 3. Zmiany te są wyraźnie widoczne w gabinecie lekarskim – w badaniu fizykalnym stwierdza się drastyczny spadek nawilżenia tkanek (94%), zanik naturalnego pofałdowania ścian pochwy (78%), ich bladość (75%) oraz utratę elastyczności (68%), co w wielu przypadkach współwystępuje również z obniżeniem narządów rodnych 5.

Liczby te jasno dowodzą, że nie mówimy o drobnych niedogodnościach, ale o poważnych dolegliwościach, które odbierają kobietom komfort, pewność siebie i satysfakcję z życia.

Badania pokazują, że pierwsze objawy mogą pojawić się już w okresie okołomenopauzalnym, jednak z biegiem czasu zwykle stają się bardziej nasilone 6.

W przeciwieństwie do uderzeń gorąca czy nocnych potów, które u części kobiet ustępują po kilku latach, objawy urogenitalne zazwyczaj nie mijają samoistnie i bez leczenia mają tendencję do stopniowego pogłębiania się. Mimo że problem dotyczy milionów kobiet na całym świecie, wiele z nich nie zgłasza swoich dolegliwości lekarzowi. Powodem jest często przekonanie, że są one naturalnym elementem starzenia lub wstyd związany z rozmową o zdrowiu intymnym.

Dlaczego dochodzi do suchości i zaniku pochwy?

Najważniejszą przyczyną zespołu moczowo-płciowego menopauzy jest spadek stężenia estrogenów, który rozpoczyna się już w okresie okołomenopauzalnym i pogłębia po menopauzie.

W naszym organizmie występują trzy rodzaje estrogenów (estradiol, estron i estriol), a ich proporcje zmieniają się wraz z wiekiem. U kobiet przed menopauzą rządzi silny estradiol, natomiast po menopauzie pałeczkę przejmuje estron – znacznie słabsza i mniej efektywna forma hormonu 7. To właśnie ta zmiana sprawia, że organizm zaczyna funkcjonować przy znacznie niższym poziomie estrogenów.

Estrogeny odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej budowy oraz funkcji całego układu moczowo-płciowego.

Pod ich wpływem nabłonek pochwy pozostaje gruby, dobrze ukrwiony i elastyczny. Komórki nabłonka zawierają duże ilości glikogenu – substancji będącej źródłem energii dla pałeczek kwasu mlekowego z rodzaju Lactobacillus. Bakterie te utrzymują kwaśne pH pochwy, stanowiąc naturalną ochronę przed drobnoustrojami chorobotwórczymi 8.

Kiedy dochodzi do niedoboru hormonów, w tkankach zachodzi szereg zmian. Śluzówka staje się sucha, a nabłonek drastycznie się ścieńcza, stając się niezwykle podatnym na uszkodzenia. W komórkach zmniejsza się ilość glikogenu, co bezpośrednio zaburza skład mikrobiomu pochwy – ubywa chroniących nas pałeczek kwasu mlekowego, przez co odczyn pH wzrasta w stronę zasadowego, sprzyjając przewlekłym podrażnieniom i infekcjom 5.

Niedobór estrogenów prowadzi również do przebudowy struktury tkanki łącznej oraz mięśniowej. Spadek produkcji kolagenu, elastyny i kwasu hialuronowego oraz gorsze ukrwienie (zmniejszenie przepływu krwi w obszarze pochwowym) sprawiają, że tkanki tracą swoją sprężystość.

Konsekwencją tego procesu jest fizyczna zmiana anatomii – u części kobiet pochwa może ulec skróceniu i zwężeniu, a wydzielina pochwowa zostaje drastycznie zredukowana.

Co ważne, u pacjentek może pojawić się zarówno uciążliwa nadwrażliwość (hipersensytywność) na dotyk, jak i odwrotnie, znaczne osłabienie czucia 5.

Zmiany te nie ograniczają się jednak wyłącznie do samej pochwy. Obejmują one również srom, gdzie dochodzi do utraty grubości tkanek oraz przerzedzenia owłosienia łonowego. Zanika podskórna tkanka tłuszczowa warg sromowych większych, zmniejszają się wargi sromowe mniejsze oraz pozostałości błony dziewiczej. Równolegle obniża się siła i kontrola nad mięśniami dna miednicy, a także dochodzi do zmian w dolnych drogach moczowych – spada pojemność oraz czucie pęcherza moczowego. Efektem tak głębokiej utraty stabilności struktur anatomicznych jest wysokie ryzyko rozwoju obniżenia narządów miednicy mniejszej, ścian pochwy lub cewki moczowej 5.

Jak diagnozuje się zespół moczowo-płciowy menopauzy ?

Lekarz stawia rozpoznanie przede wszystkim na podstawie szczegółowego wywiadu medycznego oraz rutynowego badania ginekologicznego 9.

Standardowe badania laboratoryjne nie są zazwyczaj potrzebne, choć posiewy czy biopsje mogą być wskazane, jeśli wygląd tkanek jest nietypowy lub stan pacjentki nie poprawia się po wdrożonej terapii 10. Z kolei testy takie jak pomiar pH pochwy choć przydatne do oceny skuteczności leczenia, stosowane są głównie w badaniach naukowych i nie są niezbędne do postawienia diagnozy w codziennej praktyce.

Podczas rozpoznania kluczowe jest wykluczenie innych schorzeń o podobnych objawach, w tym chorób dermatologicznych sromu (jak liszaj twardzinowy, liszaj płaski, egzema czy zapalenie skóry), przewlekłych infekcji i zapaleń pochwy, wulwodynii, nowotworów oraz przewlekłego bólu miednicy 11.

Kto jest najbardziej narażony na problemy urologiczne i atrofię oraz suchość pochwy?

Choć menopauza i naturalny upływ czasu są głównymi motorami napędowymi zmian w układzie moczowo-płciowym, lekarze wskazują na szereg dodatkowych czynników, które mogą znacznie przyspieszyć lub nasilić rozwój tych dolegliwości. Do najważniejszych i najlepiej udokumentowanych należą 5:

• Brak porodów drogami natury oraz długotrwała wstrzemięźliwość lub niska częstotliwość kontaktów seksualnych;
• Sztuczne i nagłe wygasanie czynności jajników, wynikające z obustronnego chirurgicznego usunięcia jajników lub przedwczesnej niewydolności jajników;
• Agresywne leczenie onkologiczne, w tym radioterapia w obszarze miednicy mniejszej, chemioterapia oraz stosowanie leków endokrynologicznych (hormonoterapii);
• Styl życia – palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu oraz brak regularnej aktywności fizycznej.

Co ciekawe, problem ten w równym stopniu dotyka kobiety szczupłe, jak i te z wyższą wagą 12.

Co pomaga na suchość i atrofię pochwy w menopauzie?

Głównym celem terapii jest skuteczne złagodzenie uciążliwych objawów i przywrócenie komfortu życia. Współczesna medycyna oferuje szeroki wachlarz opcji – od prostych modyfikacji stylu życia i preparatów niehormonalnych, aż po zaawansowaną terapię hormonalną (miejscową i ogólnoustrojową) oraz zabiegi laserowe.

Jak styl życia wpływa na suchość pochwy?

Badania jednoznacznie potwierdzają, że regularna aktywność seksualna pomaga utrzymać elastyczność pochwy oraz prawidłową reakcję na podniecenie (nawilżenie) 13.

Równie istotna jest eliminacja czynników ryzyka, w tym przede wszystkim rzucenie palenia tytoniu. Nikotyna przyspiesza bowiem metabolizm estrogenów, bezpośrednio potęgując atrofię pochwy 14.

Co stosować na suchość pochwy i ból przy stosunku bez recepty?

W aptekach dostępna jest bogata gama preparatów do codziennej pielęgnacji, warto jednak podkreślić, że wszystkie te rozwiązania sprawdzają się głównie przy łagodnych i umiarkowanych objawach – w bardziej zaawansowanych stadiach konieczne bywa wdrożenie leków hormonalnych 15.

• Lubrykanty (na bazie wody, silikonu lub olejów): nie wchłaniają się w skórę, działają natychmiastowo i dają przejściową ulgę w bólu podczas stosunku. Są idealnym wyborem dla kobiet, u których suchość pojawia się głównie podczas zbliżeń 16.
• Środki nawilżające (dopochwowe): stosowane regularnie preparaty o właściwościach bioprzylepnych. Naśladują one naturalną wydzielinę, trwale zwiększają wilgotność i obniżają pH pochwy, poprawiając komfort na co dzień 17.
• Okłady z płynnej lidokainy stosowane na przedsionek sromu przed stosunkiem, polecane szczególnie dla kobiet po chorobie nowotworowej piersi, u których leczenie hormonalne jest niewskazane – aż 90% pacjentek zgłasza po nich satysfakcjonujący i komfortowy przebieg zbliżenia 18.
• Czopki i globulki z kwasem hialuronowym oraz witaminami A i E: intensywnie regenerują i nawilżają uszkodzoną oraz wysuszoną błonę śluzową pochwy, przyspieszając gojenie mikrourazów i przywracając elastyczność tkanek 19.
• Probiotyki ginekologiczne (doustne lub dopochwowe): odbudowują prawidłową florę bakteryjną i utrzymują kwaśne pH pochwy, co bezpośrednio chroni osłabioną śluzówkę przed infekcjami nasilającymi ból 20.
• Doustne preparaty z fitoestrogenami: zawierają roślinne związki imitujące działanie estrogenów, które ogólnoustrojowo pomagają łagodzić hormonalne przyczyny suchości 21.

Czy HTZ pomaga na suchość i atrofię pochwy?

Według aktualnych wytycznych North American Menopause Society (NAMS) oraz European Menopause and Andropause Society (EMAS) miejscowa terapia estrogenowa jest najskuteczniejszym sposobem leczenia umiarkowanego i ciężkiego zespołu moczowo-płciowego menopauzy. Należy jednak pamiętać, że terapia hormonalna nie u każdej kobiety może być bezpiecznie zastosowana. Istnieją konkretne przeciwwskazania (zwłaszcza onkologiczne), które zawsze wymagają indywidualnej oceny lekarza. Więcej na temat przeciwwskazań można przeczytać w naszym artykule pt. " Hormonalna terapia zastępcza (HTZ)".

Chociaż hormony można też podawać drogą doustną, to właśnie miejscowe tabletki lub kremy dopochwowe wykazują najwyższą skuteczność przy menopauzalnych dolegliwościach urogenitalnych 22.

Miejscowa terapia estrogenowa o niskim stężeniu (≤50 μg estradiolu lub estriolu) dobrze radzi sobie z suchością, świądem i dyspareunią 23. Przynosi również ulgę w dolegliwościach urologicznych – zmniejsza częstotliwość nawracających infekcji dróg moczowych oraz łagodzi objawy pęcherza nadreaktywnego, choć wykazuje słabsze działanie w przypadku typowego nietrzymania moczu 23.

Jak szybko działa leczenie dopochwowym estrogenem?

Większość kobiet zauważa pierwszą poprawę po 2-4 tygodniach stosowania miejscowych estrogenów. Pełny efekt leczenia zwykle rozwija się po około 8-12 tygodniach. Ponieważ niedobór estrogenów po menopauzie utrzymuje się przez całe życie, objawy często wracają po przerwaniu terapii. Dlatego leczenie miejscowe jest zwykle terapią długoterminową.

Kwas hialuronowy czy estrogen dopochwowy, co lepsze?

Miejscowa terapia estrogenowa pozostaje najskuteczniejszą metodą leczenia umiarkowanego i ciężkiego zespołu moczowo-płciowego menopauzy. Nie oznacza to jednak, że kobiety, które nie mogą lub nie chcą stosować hormonów, pozostają bez skutecznych możliwości leczenia.

Jedną z najlepiej przebadanych niehormonalnych metod jest dopochwowy kwas hialuronowy. Dzięki zdolności wiązania dużych ilości wody poprawia nawilżenie błony śluzowej pochwy, wspiera jej regenerację oraz zwiększa elastyczność tkanek.

W opublikowanym w 2024 roku randomizowanym badaniu pilotażowym, opublikowanym w czasopiśmie Menopause, porównano skuteczność dopochwowego kwasu hialuronowego z miejscowym estrogenem u kobiet z zespołem moczowo-płciowym menopauzy 24. Po 12 tygodniach leczenia ponad 90% uczestniczek obu grup zgłosiło poprawę ogólnego komfortu. Kwas hialuronowy przyniósł podobną poprawę w zakresie suchości pochwy, pieczenia i bólu podczas współżycia oraz, podobnie jak estrogen, obniżał pH pochwy do bardziej fizjologicznych wartości 24.

Wyniki tego badania sugerują, że dopochwowy kwas hialuronowy może być skuteczną niehormonalną metodą łagodzenia objawów urogenitalnych, szczególnie u kobiet z łagodnymi lub umiarkowanymi dolegliwościami oraz u pacjentek, u których stosowanie estrogenów jest przeciwwskazane lub nie jest akceptowane.

Należy jednak pamiętać, że miejscowa terapia estrogenowa pozostaje leczeniem pierwszego wyboru w umiarkowanym i ciężkim zespole moczowo-płciowym zgodnie z aktualnymi wytycznymi towarzystw naukowych.

Inne opcje farmakologiczne: DHEA i testosteron

• Dopochwowy DHEA (dehydroepiandrosteron) – badania potwierdzają, że podnosi on miejscowe stężenie estrogenów, co znacząco poprawia poziom podniecenia seksualnego i przywraca utracone libido 25.
• Dopochwowy testosteron – wykazuje pozytywne efekty w łagodzeniu atrofii i poprawie popędu, jednak jego ogólna skuteczność w pełnym spektrum dolegliwości wciąż wymaga ostatecznego potwierdzenia 26.

Laseroterapia na atrofię i suchość pochwy

Laseroterapia dopochwowa jest intensywnie badana jako alternatywna metoda leczenia zespołu moczowo-płciowego menopauzy. Dotychczasowe badania sugerują, że może zmniejszać suchość pochwy, ból podczas współżycia oraz poprawiać jakość życia części pacjentek 27. Wyniki najnowszych badań są obiecujące i wskazują, że metoda ta może stanowić skuteczną niefarmakologiczną opcję leczenia u wybranych kobiet 28. Jednocześnie najważniejsze towarzystwa naukowe podkreślają, że nadal brakuje wysokiej jakości badań potwierdzających jej długoterminową skuteczność i bezpieczeństwo. Z tego względu laseroterapia nie jest obecnie uznawana za leczenie pierwszego wyboru.

Monitorowanie objawów w darmowym MenoNawigatorze

Można anonimowo i dyskretnie monitorować objawy zespołu moczowo-płciowego, takie jak np. suchość pochwy, czy ból podczas współżycia w naszym MenoNawigatorze. Regularne zapisywanie tych dolegliwości pozwala na bieżąco oceniać, jak szybko i skutecznie działają zastosowane terapie, a wygenerowany w aplikacji raport z łatwością można pokazać ginekologowi podczas wizyty kontrolnej.

Jak atrofia pochwy wpływa na życie seksualne?

Może znacząco obniżać jakość życia seksualnego. Niedostateczne nawilżenie, zmniejszona elastyczność tkanek oraz ich większa podatność na mikrourazy sprawiają, że współżycie staje się bolesne lub nieprzyjemne. U części kobiet prowadzi to do ograniczenia aktywności seksualnej, pogorszenia relacji z partnerem oraz obniżenia jakości życia.

Jednocześnie badania wskazują, że regularna aktywność seksualna lub stymulacja pochwy sprzyjają utrzymaniu lepszego ukrwienia i elastyczności tkanek, dlatego, jeśli nie powoduje to bólu, mogą stanowić element wspomagający leczenie 29.

Należy jednak pamiętać, że nawet kobiety, które nie są aktywne seksualnie, mogą odczuwać objawy suchości pochwy podczas aktywności fizycznej, noszenia obcisłej odzieży, a nawet w spoczynku.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Wiele kobiet zwleka z wizytą u ginekologa, uznając dolegliwości za naturalny element starzenia. Tymczasem objawy te mogą skutecznie wpływać na codzienne funkcjonowanie, życie seksualne oraz samopoczucie psychiczne.

Konsultacja lekarska jest wskazana szczególnie wtedy, gdy pojawiają się:

• utrzymująca się suchość pochwy,
• pieczenie lub świąd okolic intymnych,
• ból podczas współżycia,
• krwawienie po stosunku,
• częste infekcje pochwy lub układu moczowego,
• nagłe parcie na mocz lub częste oddawanie moczu.

Podsumowanie – co warto zapamiętać

Atrofia pochwy jest przewlekłym następstwem niedoboru estrogenów i jednym z głównych elementów zespołu moczowo-płciowego menopauzy. Zmiany zachodzące w błonie śluzowej pochwy nie ograniczają się jedynie do suchości – obejmują także pogorszenie jej elastyczności, zmiany mikrobioty oraz zaburzenia funkcjonowania dolnych dróg moczowych. Bez odpowiedniego leczenia objawy zwykle stopniowo się nasilają. Współczesna medycyna oferuje jednak skuteczne i bezpieczne metody terapii, które pozwalają poprawić komfort życia oraz zdrowie intymne. Nie warto traktować tych dolegliwości jako nieuniknionej konsekwencji menopauzy. Rozmowa z ginekologiem i odpowiednio dobrane leczenie mogą znacząco zmniejszyć objawy oraz poprawić jakość życia.

Najważniejsze informacje

• Suchość pochwy dotyczy większości kobiet po menopauzie.

• Objawy zwykle nie ustępują samoistnie.

• Najskuteczniejsze leczenie to miejscowe estrogeny.

• Istnieją również skuteczne metody niehormonalne.

Chcesz oszacować termin swojej menopauzy?

Przypominamy, że pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, który pozwoli oszacować prawdopodobny termin menopauzy między innymi na podstawie danych gromadzonych w MenoNawigatorze, warto więc już dziś zacząć je wpisywać.

Chcesz dowiedzieć się więcej?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zachęcamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece, bo jak pokazują wyniki badań naukowych kobiety wyposażone w wiedzę łatwiej przechodzą menopauzę.

Zaproś swoje koleżanki na MenoPedię

Jeśli uważasz ten artykuł, za wartościowy pomóż nam dotrzeć z tą wiedzą do innych kobiet. Powiedz o portalu menopedia.pl swoim znajomym – być może dzisiaj to właśnie one potrzebują rzetelnego wsparcia i zrozumienia, które tutaj oferujemy.