Czy badanie hormonów przed menopauzą ma sens?

Okres przed menopauzą obfitujący w zmiany hormonalne może trwać nawet do 10 lat, zanim dojdzie do całkowitego ustania miesiączkowania. W tym czasie kobiety często doświadczają nieregularnych cykli, uderzeń gorąca czy wahań nastroju, co skłania wiele z nich do wykonania badań hormonalnych. Czy jednak badanie żeńskich hormonów, takich jak estrogen, progesteron czy hormon folikulotropowy (FSH), jest uzasadnione i przynosi realne korzyści? Na podstawie badań naukowych przeanalizujemy, kiedy takie testy mają sens, jakie są ich ograniczenia i co mogą wnieść do opieki zdrowotnej.

Jakie hormony najczęściej bada się przed menopauzą?

Należą do nich między innymi folikulotropina (FSH), lutropina (LH) i estradiol oraz progesteron i ich oznaczenie jest najczęściej zlecane przez lekarzy ginekologów w ramach NFZ lub też są wykonywane prywatnie, w przypadku występowania dolegliwości charakterystycznych dla okresu okołomenopauzalnego.

Po co się bada FSH, LH i estradiol przed menopauzą?

Zarówno FSH jak i LH wydzielane są przez przysadkę mózgową i wpływają na przebieg cyklu miesiączkowego oraz stymulują owulację poprzez aktywacje wydzielania estrogenu w jajnikach. Jednakże wraz z upływem lat dochodzi do wyczerpywania się puli pęcherzyków i spadku estradiolu, który jest najbardziej aktywną biologicznie formą estrogenu. Organizm kobiety stara się przeciwdziałać temu zjawisku poprzez wzrost poziomu FSH, co jest widoczne w krwi oraz w moczu i jest pierwszą mierzalną oznaką starzenia reprodukcyjnego. Wysoki FSH stymuluje większą niż normalnie liczbę pęcherzyków jajnikowych, a każdy stymulowany pęcherzyk wytwarza więcej estradiolu. W wyniku wyczerpania pęcherzyków jajnik przestaje reagować na kluczowe hormony przysadki mózgowej i produkcja estrogenu oraz progesteronu ostatecznie ustaje. Należy mieć również na uwadze, że chociaż estradiol wytwarzany jest przede wszystkim przez jajniki, to w niewielkich ilościach także przez tkankę tłuszczową oraz nerwową.

Dlaczego warto oznaczyć poziom progesteronu?

W okresie okołomenopauzalnym lekarze zlecają także oznaczenie poziomu progesteronu, który wytwarzany jest głównie przez jajniki i w dużej mierze odpowiada za zagnieżdżenie zarodka w błonie śluzowej macicy oraz utrzymanie ciąży. Jeśli w danym cyklu nie dojdzie do zapłodnienia, jego poziom gwałtownie spada, co powoduje złuszczanie się błony śluzowej macicy, czyli krwawienie miesiączkowe.

Przed menopauzą poziom progesteronu ulega sukcesywnemu naturalnemu obniżeniu.

Co ważne, jego niedobory nawet przy prawidłowym poziomie estrogenu odpowiadają za tzw. dominację estrogenową, a to przekłada się na szereg przykrych dolegliwości takich jak np. nadmierne lub przedłużające się krwawienia, wypadanie włosów, wahania nastroju, stany depresyjne, problemy żylne, czy też plamienia. Warto więc sprawdzić jego poziom przy pojawieniu się ww. dolegliwości.

W jakim dniu cyklu należy badać hormony FSH, estradiol i progesteron?

Wartości zarówno FSH, LH, jak i estradiolu oraz progesteronu ulegają naturalnym zmianom w trakcie poszczególnych faz cyklu miesiączkowego, dlatego termin pomiaru ma ogromne znaczenie.

Wzrost poziomu FSH i LH, wynikający z obniżającej się rezerwy jajnikowej, jest najbardziej widoczny we wczesnej fazie folikularnej cyklu, czyli jeszcze w trakcie menstruacji. Dlatego też badanie należy wykonać między 2. a 5. dniem cyklu (gdzie pierwszy dzień to start miesiączki) 1.

Oznaczenie należy wykonać równolegle z estradiolem. Jest to wskazane z uwagi na tzw. sprzężenie zwrotne, polegające na tym, że wydzielane przez przysadkę mózgową FSH wpływa na produkcję estradiolu przez jajniki, co zwrotnie przekłada się na ilość wydzielania FSH przez przysadkę.

Oznaczenie progesteronu należy wykonać między 21. a 23. dniem cyklu (najlepiej tydzień po owulacji).

W przypadku dłuższej przerwy w miesiączkowaniu warto poczekać na kolejne krwawienie, bowiem wykonując badanie w dowolnym dniu kilkumiesięcznej przerwy można się spodziewać dużo wyższych oznaczeń FSH i niższych estradiolu, niż te obserwowane miedzy 2. a 5. dniem cyklu.

Należy również pamiętać, że badania hormonów należy wykonywać w godzinach porannych ze względu na ich dobowe wahania.

Do badania FSH (hormonu folikulotropowego) i estradiolu z krwi nie jest konieczne bycie na czczo. Przed badaniem dobrze jest unikać intensywnego wysiłku fizycznego i stresu.

Jakie wyniki FSH i estradiol świadczą o menopauzie?

Wieloletnie badania i obserwacje wykazały, że FSH zaczyna wzrastać na kilka lat przed wystąpieniem klinicznych objawów zbliżającej się menopauzy. Co ciekawe, na początku okresu przejściowego poziom hormonu folikulotropowego (FSH) rośnie powoli, a największa dynamika wzrostu jest obserwowana na około dwa lata przed i dwa lata po ustaniu miesiączkowania 2. W jednym z badań wykazano, że w przedziale czasowym od 7 do 2 lat przed menopauzą poziom FSH wzrósł średnio z 15 do 33 mIU/ml, natomiast w ciągu dwóch lat przed i roku po zaprzestaniu miesiączkowania osiągnął średni poziom 54 mIU/ml 3. Warto zwrócić jednak uwagę na fakt, że istnieje zróżnicowanie poziomu FSH zależne od BMI i stanu menopauzalnego. W badaniach wykazano, że FSH po menopauzie był niższy u kobiet otyłych (42,0 mIU/ml) w porównaniu z kobietami o prawidłowym BMI (59,3 mIU/ml) 4.

Naukowcy wykazali również, że około 15% kobiet doświadcza wzrostu FSH tuż po 40. roku życia, a pozostałe 85% dopiero po ukończeniu 45 lat. Taka przynależność do danej podgrupy ma moc przewidywania wieku menopauzy. Oczywiście wcześniej menopauzę stwierdzano w podgrupie kobiet, u których wzrost poziomu FSH rozpoczął się wkrótce po 40. roku życia, w porównaniu z tymi, u których wzrost FSH nastąpił dopiero po 45. roku życia 5.

W porównaniu ze zmianami FSH, stężenie estrogenów nie zmniejsza się gwałtownie, aż do mniej więcej 12 miesięcy poprzedzających ostatnie krwawienie miesiączkowe 6. Ponadto u części kobiet ok. 4-5 lat przed menopauzą obserwowano znaczący wzrost estradiolu zanim uległ on ostatecznemu obniżeniu 7. Podwyższony FSH może bowiem spowodować nadmierną stymulację jajników i doprowadzić do względnej hiperestrogenemii. Osoby, których to dotyczy mają najczęściej niskie lub prawidłowe BMI i to one doświadczają szeregu objawów związanych z nadmiarem estrogenów takich jak np. tkliwość piersi, krwotok miesiączkowy, migrena, nudności, krótsza długość cyklu i krótsza faza folikularna 8.

Przed wdrożeniem terapii estrogenowej, warto oznaczyć poziom estradiolu, aby nie dostarczać organizmowi dodatkowego hormonu przy dominacji estrogenowej, bo to może jedynie nasilać problemy.

O zbliżaniu się do menopauzy może świadczyć zarówno zbyt niski, jak i zbyt wysoki poziom estradiolu oznaczony między 2. a 5. dniem cyklu 9.

Podobnie jak przy FSH istnieje zróżnicowanie poziomu estradiolu zależnie od BMI i stanu menopauzalnego. W jednym z badań kobiety otyłe i z nadwagą, miały znacząco niższy poziom estradiolu (32,8 pg/ml) w porównaniu z kobietami szczupłymi, niezależnie od wieku, rasy i palenia (39,8 pg/ml), przy czym po menopauzie ten trend się odwracał, tj. poziom estradiolu spadł odpowiednio do 20,6 pg/ml u pań z wysokim BMI oraz do 12,2 pg/ml u tych z dużo niższym 4.

Dlaczego hormony się wahają przed menopauzą?

Nie przypadkiem mówi się, że w okresie okołomenopauzalnym hormony „szaleją”. Ma to związek z tym co dzieje się z żeńskim układem rozrodczym na skutek obniżania się rezerwy jajnikowej, czyli de facto jego starzenia się. Wówczas pojawiają się coraz częściej cykle bezowulacyjne, które przeplatają się z normalnymi. Oznacza to, że mogą występować okresy niedoboru estradiolu, po których następują okresy jego podwyższonego poziomu, a każdemu z nich towarzyszą wahania poziomu FSH, gdy organizm próbuje normalizować cykl.

Oznaczane poziomy hormonów mogą ulegać zmianom i po wynikach wskazujących na wejście w dany etap transformacji menopauzalnej mogą okresowo wracać do wartości prawidłowych.

Takie cykle mają wówczas standardową długość lub wyglądają na normalne hormonalnie i co ważne mogą to być cykle owulacyjne, co oznacza, że ryzyko nieplanowanej ciąży istnieje, aż do menopauzy. W trakcie perimenopauzy istnieje bowiem znaczna zmienność typów cykli u kobiet, a każda osoba może wykazywać różne wzorce braku owulacji, jak również powracać do wzorców normalnej owulacji, bez wyraźnej przewidywalności 10.

Przyjmuje się, że aktualną rezerwę jajnikową u danej kobiety odzwierciedla najwyższa oznaczona w 2-5 dniu cyklu wartość FSH, nawet jeśli w kolejnych badaniach będzie niższa 11.

Kluczowe jest jednak dysponowanie co najmniej kilkoma oznaczeniami poziomu hormonów, co zwiększa prawdopodobieństwo uchwycenia cyklu obrazującego spadającą rezerwę jajnikową u danej kobiety.

W jednym z badań wykazano, że wraz ze zbliżaniem się do menopauzy spadała liczba cykli owulacyjnych i w ostatnim roku było ich już tylko około 23% 12.

Podwyższony FSH i spadający poziom estradiolu najłatwiej zaobserwować w trakcie późnej fazy transformacji menopauzalnej, gdy pojawiają się już przerwy pomiędzy cyklami ≥ 60 dni.

Bo właśnie na tym etapie FSH jest bardziej stale podwyższone, a poziomy estrogenu nadal się wahają, ale są bardziej konsekwentnie niskie. Zobacz przykładowe wyniki badań laboratoryjnych z tego etapu transformacji menopauzalnej w naszym artykule pt. "Analiza przykładowych badań FSH i estradiolu".

Natomiast uchwycenie wzrostu FSH na początku perimenopauzy może okazać się bardzo trudne. W 2008 roku opublikowano artykuł poświęcony wiarygodności pomiarów FSH w surowicy krwi kobiet w wieku 35-64 lat, z którego wynika, że w przypadku kobiet już nie miesiączkujących pojedynczy pomiar jest wystarczający, jednak w przypadku pozostałych współczynnik wiarygodności był niski, co sugeruje, że pojedyncze oznaczenie jest niewystarczające i pożądane jest powtarzanie pomiarów do wiarygodnego oszacowania rezerwy jajnikowej 13.

Wiarygodność pojedynczego pomiaru zależy od statusu menopauzalnego i rośnie wraz ze zbliżaniem się do menopauzy, a po jej wystąpieniu stężenie FSH w surowicy jest już wysokie i w miarę stabilne.

Czy warto porównać wyniki swoich badań z innymi kobietami?

Należy mieć także na uwadze, że poziomy hormonów (zarówno estradiolu, jak i FSH) chociaż różnią się znacząco wśród kobiet, to można je podzielić na kilka odrębnych wzorców, które zależą między innymi od rasy oraz BMI 14. Tak jak podano powyżej, kobiety zmagające się z otyłością mają zwykle niski poziom zarówno FSH jak i estradiolu, i przy dużo niższych ich wartościach osiągają menopauzę. Szczupłe panie natomiast najczęściej trwale przestają miesiączkować przy bardzo wysokim poziomie FSH i wyższym estradiolu niż w przypadku kobiet z nadwagą. Stąd też takie szerokie zakresy norm menopauzalnych podawane są przy wynikach tych badań.

Dlatego też rozsądnie należy podchodzić do wnioskowania o statusie menopauzalnym na podstawie uzyskanych wyników, a zwłaszcza do porównywania się z innymi osobami.

Oczywiście przy wielomiesięcznym braku menstruacji i wynikach FSH, oznaczonych w 2-5 dniu cyklu, oscylujących w okolicy 130 mIU/ml i bardzo niskim estradiolu wnioskowanie jest prostsze, ale duża grupa kobiet nigdy takiego poziomu nie osiągnie. Przy dużo niższych wynikach wnioskowanie może być trudne, bo FSH w okolicy 40 mIU/ml dla jednej osoby może oznaczać osiągnięcie już menopauzy, albo jej niedalekie nastanie, gdy w przypadku kobiet osiągających menopauzę przy wysokich poziomach będzie się wiązał jeszcze z długim okresem pozostawania w późnej fazie transformacji menopauzalnej.

Dlatego też analizę porównawczą można prowadzić wyłącznie w odniesieniu do jednej osoby, aby zaobserwować trend w jej indywidualnych zmianach. Dopiero te trendy po uwzględnieniu różnić w BMI można zestawić z wynikami innych osób.

Zobacz analizę przykładowych badań FSH i estradiolu

Zapraszamy też do zapoznania się z naszą analizą przykładowych wyników FSH i estradiolu. Zachęcamy także do prowadzenia ciekawych dyskusji na temat swoich wyników na naszym MenoForum.

Uwaga! Jednostki przy podanych wartościach mają kluczowe znaczenie

Przy porównywaniu wyników badań oraz ich interpretacji należy zwrócić uwagę na jednostki występujące przy danej wartości liczbowej. Mogą się one różnić w zależności od laboratorium. Problem najczęściej dotyczy oznaczenia estradiolu, którego wynik zwykle jest podawany w pg/ml lub ng/l (są one tożsame, przy czym litr może być oznaczony dużą [L] lub małą literą [l]). Jednakże można się też spotkać z inną jednostką, a mianowicie pmol/l.

Oczywiście nie wolno porównywać wartości liczbowych wyrażonych w różnych jednostkach! Należy najpierw zastosować następujący przelicznik

1 pmol/l * 0,272 = 1 pg/ml (ng/l)

czyli w praktyce, aby wynik estradiolu wyrażony w pmol/l przeliczyć na pg/ml trzeba go pomnożyć przez 0,272.

Czy badania hormonalne zawsze są wiarygodne?

Badania hormonalne nie dostarczają wiarygodnych informacji o stanie menopauzalnym w przypadku kobiet stosujących ogólnoustrojową antykoncepcję hormonalną hamującą owulację, posiadających wkładkę domaciczną z progestagenem lub tych, którym przepisano progestagen po ablacji endometrium 15.

Ponadto warto pamiętać, że ewentualne oznaczenia hormonów należy wykonać dopiero po kilkutygodniowym odstawieniu leków hormonalnych (co należy oczywiście wcześniej skonsultować z lekarzem prowadzącym terapię), bo w przeciwnym razie wyniki mogą prowadzić do błędnego wnioskowania. Wyjątek stanowi sytuacja, w której lekarz zleca oznaczenie poziomu hormonów, w celu oceny reakcji organizmu na leczenie hormonalne.

Czy badania żeńskich hormonów płciowych przed menopauzą są konieczne?

Z uwagi na znaczne wahania poziomu hormonów w okresie przejściowym nie zawsze jest uzasadnione ich oznaczenie. W najnowszych rekomendacjach Międzynarodowego Towarzystwa Menopauzy (IMS) z 2023 roku, zaleca się ich wykonywanie jedynie w przypadku podejrzenia przedwczesnej niewydolności jajników (przed 40. rokiem życia) i wyjaśnia, że podwyższony poziom FSH i niski poziom estradiolu oznaczony przynajmniej dwukrotnie w odstępie 4–6 tygodni wskazują na przedwczesną menopauzę 16.

Jako przydatne natomiast wskazuje się je u kobiet z nieregularnymi cyklami w wieku od 40 do 45 lat oraz z charakterystycznymi objawami menopauzalnymi 17. Przy czym pojedyncza obserwacja prawidłowego poziomu FSH i estradiolu nie wyklucza okresu przejściowego, bo jak wiadomo poziom hormonów może ulegać dużym wahaniom.

U większości kobiet w wieku ≥ 45 lat nie ma potrzeby wykonywania badań hormonalnych w celu rozpoznania menopauzy 18.

Ich stan menopauzalny można ocenić na podstawie objawów, a w szczególności obserwując zmiany w cyklach miesiączkowych, bo według naukowców kryterium 60-dniowe dobrze koreluje z podstawowymi zmianami hormonalnymi charakterystycznymi dla tego okresu 19.

Ponadto brak miesiączki trwający co najmniej 60 dni jest bardziej praktycznym i bezkosztowym sposobem na określenie wejścia w późną fazę transformacji menopauzalnej, która wg obserwacji setek tysięcy dojrzałych kobiet trwa najczęściej od 1 do 3 lat 20.

Badania hormonalne mogą być jednak pomocne w diagnozowaniu menopauzy u kobiet po usunięciu macicy, które posiadają przynajmniej jeden funkcjonujący jajnik.

Zaleca się, aby oznaczenie wykonać co najmniej 3 miesiące po histerektomii, biorąc pod uwagę pojawiające się dowody na to, że operacje w obrębie miednicy mogą przejściowo podnieść poziom FSH . Ale również w tym przypadku dobrze jest dysponować kilkoma oznaczeniami, aby wnioskowanie było poprawne.

Podsumowanie - co warto zapamiętać

Badania hormonalne pozwalają lepiej zrozumieć procesy zachodzące w ciele kobiety i pomagają w ocenie rezerwy jajnikowej oraz potencjalnych problemów zdrowotnych, takich jak dominacja estrogenowa. Do najczęściej badanych parametrów należą FSH, LH, estradiol i progesteron. Z uwagi na ich zmienność w trakcie cyklu, należy je wykonywać w ściśle określonych fazach, a ich interpretacji dokonywać w kontekście konkretnych norm laboratoryjnych. Przy czym nie zawsze jest konieczne ich wykonywanie.

Zamiast badań monitoruj swoje cykle i objawy w MenoNawigatorze

W przypadku kobiet 45+ badania hormonalne nie są bezwzględnie konieczne, bowiem perimenopauzę można określić po objawach, a jej etap po zmianach w długości cykli miesiączkowych, które można śledzić za pomocą naszego MenoNawigatora.

Chcesz oszacować termin swojej menopauzy?

Przypominamy, że pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, który pozwoli oszacować prawdopodobny termin menopauzy między innymi na podstawie danych gromadzonych w MenoNawigatorze, warto więc już dziś zacząć je wpisywać.

Chcesz dowiedzieć się więcej?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zachęcamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece, bo jak pokazują wyniki badań naukowych kobiety wyposażone w wiedzę łatwiej przechodzą menopauzę.

Zaproś swoje koleżanki na MenoPedię

Jeśli uważasz ten artykuł, za wartościowy pomóż nam dotrzeć z tą wiedzą do innych kobie. Powiedz o portalu menopedia.pl swoim znajomym – być może dzisiaj to właśnie one potrzebują rzetelnego wsparcia i zrozumienia, które tutaj oferujemy.