Menopauza a ciśnienie tętnicze

Czas przejścia od regularnych cykli menstruacyjnych do menopauzy wiąże się z licznymi zmianami hormonalnymi, które mogą wpływać na układ sercowo-naczyniowy, w tym na regulację ciśnienia krwi. Kobiety w tym okresie często zgłaszają wahania ciśnienia lub nadciśnienie, co może zwiększać u nich ryzyko chorób serca. Regularne monitorowanie ciśnienia tętniczego pomaga w szybszym wykryciu problemu, ocenie skuteczności leczenia lub modyfikacji stylu życia, a także lepszym zrozumieniu indywidualnych zmian w układzie naczyniowym. W niniejszym artykule przeanalizujemy, jakie są przyczyny problemów z ciśnieniem w okresie okołomenopauzalnym oraz potencjalne strategie zarządzania nimi. Ponadto wskażemy jak prawidłowo i jak często należy wykonywać pomiary.

Co to jest ciśnienie skurczowe i rozkurczowe?

Ciśnienie krwi jest określane dwoma wartościami: skurczowym i rozkurczowym.

• Ciśnienie skurczowe odzwierciedla ciśnienie w tętnicach w momencie, gdy serce się kurczy, aby wypompować krew (jest to ta wyższa wartość na ciśnieniomierzu).
• Ciśnienie rozkurczowe jest minimalnym ciśnieniem w tętnicach, które utrzymuje się w fazie relaksacji serca między uderzeniami. Odzwierciedla ono opór obwodowy i elastyczność naczyń krwionośnych, które zapewniają ciągły przepływ krwi, zanim nastąpi kolejny skurcz (jest to niższa wartość na ciśnieniomierzu).

Odczyt jest zwykle podawany jako ciśnienie skurczowe / ciśnienie rozkurczowe w mmHg.

Jakie ciśnienie uznawane jest za prawidłowe?

Ciśnienie krwi mierzone w placówkach opieki zdrowotnej przez dziesięciolecia stanowiło podstawową metodę oceny stanu pacjenta (określane jako ciśnienie w gabinecie lekarskim), stopniowo traci na znaczeniu na rzecz pomiarów domowych, które znacznie lepiej ilustrują ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

Kategorie ciśnienia tętniczego (wartości ciśnienia skurczowego i rozkurczowego dla pomiarów gabinetowych):

• optymalne ciśnienie krwi: poniżej 120 i poniżej 70 mm Hg;
• podwyższone ciśnienie krwi: 120 do 139 i/lub 70 do 89 mm Hg;
• nadciśnienie: 140 i/lub 90 mm Hg lub więcej 1.

Statystyki dotyczące nadciśnienia

Nadciśnienie tętnicze od lat pozostaje jednym z najczęstszych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego i zgonów zarówno w Polsce, jak i na świecie. Ponadto częstość występowania nadciśnienia tętniczego w naszym kraju należy do najwyższych w Europie, zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn i dotyczy ponad 1 mln osób 1. Co ciekawe, po menopauzie ciśnienie krwi u kobiet wzrasta szybciej niż u mężczyzn w tym samym wieku 1.

Jakie zagrożenia wynikają z nadciśnienia?

Nadciśnienie tętnicze jest poważnym globalnym problemem zdrowotnym i ważną przyczyną zachorowalności oraz umieralności na całym świecie, stanowiąc istotny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, przewlekłej choroby nerek, udaru mózgu i demencji 2. Częstość występowania nadciśnienia tętniczego wzrasta wraz z wiekiem u obu płci, szczególnie po 40. roku życia. U kobiet częstość występowania jest nieco niższa niż u mężczyzn w wieku od 40 do 59 lat (59,4% u mężczyzn w porównaniu z 49,9% u kobiet). Po 60. roku życia kobiety niemal dorównują mężczyznom, z częstością występowania nadciśnienia tętniczego wynoszącą 75,2% u mężczyzn i 73,9% u kobiet 3.

Nadciśnienie u kobiet wiąże się z wyższym ryzykiem zawału mięśnia sercowego niż u mężczyzn przy porównywalnych wartościach ciśnienia tętniczego 1.

Jakie są objawy nadciśnienia tętniczego?

• Ból głowy,
• Zawroty głowy,
• Zaburzenia widzenia,
• Krwawienie z nosa,
• Duszność.

Jak zmienia się ciśnienie nocą?

Normalnie, ciśnienie powinno obniżyć się o 10% do 20% w trakcie snu, a odstępstwa od tej normy – zwłaszcza nieobniżanie się lub wzrost – zwiększają u kobiet bardziej niż u mężczyzn ryzyko udaru, przerostu serca oraz cichych incydentów udaru mózgu. Co więcej, to właśnie kobiety w średnim wieku i po menopauzie, u których nie obserwuje się nocnego obniżania ciśnienia, są najbardziej narażone na poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe, szczególnie jeśli występują u nich inne choroby współistniejące 4.

Czy HTZ pomaga na nadciśnienie?

Według naukowców wahania ciśnienia tętniczego krwi po menopauzie są związane ze zmianami poziomu estrogenu i progesteronu, a także z innymi czynnikami, w tym predyspozycjami genetycznymi, otyłością, cukrzycą typu 2, dysfunkcją śródbłonka, wrażliwością na sól i sztywnością tętnic 5.

Estrogen normalnie działa ochronnie na naczynia krwionośne, pomagając im się rozluźnić i utrzymując ich zdrowie. Gdy estrogenu ubywa, naczynia stają się sztywniejsze, a mechanizmy regulujące ciśnienie zaczynają działać na niekorzyść, przez co wzrasta ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego, które może prowadzić do chorób serca i udaru 6.

Terapia hormonalna może być stosowana w celu złagodzenia objawów menopauzy u kobiet z nadciśnieniem tętniczym, ale nie jest zalecana w profilaktyce pierwotnej chorób układu krążenia 1.

Ponadto HTM może być szkodliwa u kobiet, które już mają zaawansowaną miażdżycę i bardzo wysokie ciśnienie krwi (powyżej 180/110 mm Hg) lub zakrzepicę, bowiem w tych przypadkach estrogen może destabilizować istniejące blaszki miażdżycowe 7. Ważne jest, aby w okresie okołomenopauzalnym regularnie kontrolować ciśnienie tętnicze, przy czym można to robić samodzielnie.

Czy warto mierzyć ciśnienie w domu?

Samodzielne mierzenie ciśnienia krwi jest bardzo istotne, ponieważ pozwala uzyskać bardziej wiarygodne wyniki niż pomiary w gabinecie lekarskim 2.

Kluczową korzyścią jest to, że pomiary wykonywane w spokojnym, domowym otoczeniu nie są zakłócane przez stres związany z wizytą u lekarza (czyli tak zwane "nadciśnienie białego fartucha").

Dzięki temu specjaliści otrzymują lepszy i bardziej autentyczny obraz stanu zdrowia pacjenta, co jest niezbędne do właściwej diagnozy i efektywnego leczenia nadciśnienia tętniczego.

Do pomiarów domowych zalecane są automatyczne, zwalidowane urządzenia z odpowiednio dobranym mankietem naramiennym.

Jak często trzeba mierzyć ciśnienie?

• Diagnoza nadciśnienia tętniczego, kontrola leczenia i zalecenia przed wizytą
  Pomiary ciśnienia tętniczego krwi należy wykonywać przez 7 kolejnych dni (nie krócej niż 3 dni) według schematu 2 × 2, tj. dwa pomiary rano i dwa wieczorem, przed posiłkami i lekami. Pomiary należy wykonywać jeden po drugim na tym samym ramieniu 1.
• Poza okresem 7 dni
  Częstotliwość pomiarów ustalana jest indywidualnie, zazwyczaj kilka razy w tygodniu lub miesiącu, w różnych porach. Zawsze należy wykonać dwa pomiary, jeden po drugim i zapisać oba wyniki 1.

Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie w domu?

By uzyskać wiarygodny wynik, należy przestrzegać 6 zasad:

1. Odpocznij co najmniej 5 minut przed pomiarem, unikaj kawy, palenia i wysiłku przez 30 minut;
2. Siedź prosto, oprzyj plecy, nie krzyżuj nóg, oprzyj ramię na wysokości serca;
3. Zakładaj mankiet bezpośrednio na skórę, nie na ubranie;
4. Wybierz mankiet odpowiedniego rozmiaru;
5. Podczas pomiaru nie mów i nie poruszaj się.
6. Powtórz pomiar i zapisz obydwa wyniki.

Ile razy należy mierzyć ciśnienie?

Głównym powodem wykonywania wielokrotnych pomiarów jest eliminacja błędu pomiarowego i zjawiska niepokoju. Pierwszy pomiar często bywa zawyżony, może wynikać z tzw. "reakcji alarmowej" organizmu – nawet w warunkach domowych, samo założenie mankietu i uruchomienie urządzenia może wywołać lekki stres, niepokój lub napięcie mięśni. Drugi pomiar (wykonany po krótkim odpoczynku) jest zazwyczaj bardziej wiarygodny, ponieważ następuje po chwilowej relaksacji i przyzwyczajeniu do urządzenia. Ponadto pomiary ciśnienia są z natury dynamiczne – ciśnienie krwi w tętnicach zmienia się z uderzenia na uderzenie. Wykonanie dwóch pomiarów daje lepszy obraz stanu ciśnienia tętniczego. Jest to szczególnie ważne u osób z nieregularnym rytmem serca (arytmią). Dlatego też wytyczne dotyczące domowego monitorowania ciśnienia jasno określają protokół podwójnych pomiarów, aby dane były klinicznie użyteczne 1. Drugi pomiar reprezentuje stabilne, spoczynkowe ciśnienie krwi i jest głównym wskaźnikiem do oceny skuteczności leczenia. Pierwszy natomiast (w porównaniu do drugiego) pokazuje lekarzowi o ile ciśnienie spadło po chwili relaksu. Duża różnica między tymi dwoma wynikami (np. 150/95 vs. 130/85) może sugerować, że pacjentka jest bardzo podatna na stres lub jest niespokojna. Lekarz może wyciągnąć z tego cenne wnioski diagnostyczne.

Jak analizować wyniki z ciśnieniomierza?

Wahania hormonalne mogą wpływać na ciśnienie, dlatego kluczowe jest analizowanie trendów, a nie pojedynczych odczytów. Nie istnieją specyficzne zalecenia dla kobiet okołomenopauzalnych, jednak naukowcy sugerują, że warto zwiększyć częstotliwość pomiarów w tym okresie.

W przypadku pomiarów domowych nadciśnienie tętnicze diagnozuje się, gdy regularnie mierzone ciśnienie krwi przekracza 135/85 mmHg 8.

Jak naturalnie unormować nadciśnienie?

Według badań naukowych 21% dorosłych z nadciśnieniem tętniczym można leczyć wyłącznie za pomocą modyfikacji stylu życia, bez konieczności stosowania leków na nadciśnienie 9.

Zdrowy styl życia odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu i leczeniu nadciśnienia tętniczego 2.

• Dieta DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), czyli dietetyczne podejście do walki z nadciśnieniem, jest uznawane za skuteczną strategię żywieniową w profilaktyce i leczeniu wysokiego ciśnienia 10. Jest to dieta  bogata w owoce, warzywa i niskotłuszczowy nabiał, co skutecznie obniża ciśnienie krwi i poprawia zdrowie metaboliczne. Jej wprowadzenie jest jednym z najważniejszych niefarmakologicznych kroków w walce z nadciśnieniem tętniczym.
• Prawidłowa masa ciała – nadwaga i otyłość wiążą się ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia tętniczego i śmiertelności, podczas gdy utrata masy ciała może zmniejszyć ryzyko nadciśnienia tętniczego. Badania potwierdzają spadek ciśnienia tętniczego krwi nawet o 20 mm Hg przy utracie 10 kg masy ciała 11. Najnowsze dane wskazują, że wskaźniki otyłości centralnej, w tym stosunek obwodu talii do obwodu bioder (WHR), mogą mieć lepszą wartość predykcyjną ryzyka nadciśnienia tętniczego u kobiet niż BMI 12. Dlatego zachęcamy do monitorowania tego wskaźnika w naszym MenoNawigatorze w zakładce Sylwetka.
• Regularna aktywność fizyczna – istnieją dowody na to, że aktywność fizyczna zmniejszają otyłość, ciśnienie krwi i nadciśnienie tętnicze związane z otyłością. Regularna, łagodna do umiarkowanej aktywność aerobowa może samodzielnie obniżyć ciśnienie krwi o 5 do 8 mm Hg u kobiet, niezależnie od utraty wagi 13, dlatego też zaleca się minimum 150 minut umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo.
• Prawidłowy sen – zbyt krótki czas trwania snu lub jego zła jakość zwiększają ryzyko problemów zdrowotnych, w tym nadciśnienia. Badania wykazały, że u kobiet śpiących 5 godzin lub krócej na dobę odnotowano istotnie wyższą częstość występowania nadciśnienia, co potwierdza, że niedobór snu może podnosić ciśnienie 14.
• Zarządzanie stresem – silne pobudzenie emocjonalne aktywuje układ nerwowy i hormonalny, co prowadzi do wzrostu poziomu kortyzolu i podwyższenia ciśnienia krwi, dlatego też  zarządzanie stresem (np. poprzez medytację) odgrywa ważną rolę w obniżaniu ciśnienia tętniczego 15.

Kiedy leki na nadciśnienie są konieczne?

Przyjmowanie leków może być kluczowe dla wielu kobiet w okresie okołomenopauzalnym z nadciśnieniem, ponieważ same zmiany w stylu życia mogą nie wystarczyć do trwałego obniżenia ciśnienia. Terapię zwykle zaczyna się od jednego lub dwóch leków, a najważniejsza jest regularność ich przyjmowania.

Terapia musi odbywać się pod stałą kontrolą lekarza, który dobiera dawkę, monitoruje jej skuteczność i bezpieczeństwo, ponieważ samodzielne odstawienie leków grozi poważnymi powikłaniami, takimi jak udar czy zawał.

Podsumowanie - co warto wiedzieć

Problemy z ciśnieniem w okresie okołomenopauzalnym wynikają głównie ze spadku poziomu estrogenów, przyrostu masy ciała i stresu związanego z objawami menopauzy. Nieleczone mogą prowadzić do poważnych komplikacji sercowo-naczyniowych. Strategie takie jak aktywność fizyczna, dieta DASH, redukcja masy ciała i ograniczenie używek oferują skuteczne sposoby zarządzania ciśnieniem, poprawiając zdrowie i jakość życia kobiet w tym okresie. Wszystkie te działania powinny być prowadzone w porozumieniu i pod stałym nadzorem lekarza, który w razie potrzeby wdroży odpowiednią farmakoterapię.

Chcesz poznać termin swojej menopauzy?

Przypominamy, że pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, czyli narzędziem które pozwoli oszacować prawdopodobny termin Twojej ostatniej miesiączki. Podstawą do tych obliczeń będą dane, które już teraz możesz gromadzić w swoim MenoNawigatorze.

Chcesz dowiedzieć się więcej?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zapraszamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece.

Porozmawiaj z kobietami takimi jak TY

Masz pytania lub chcesz się podzielić swoimi przeżyciami lub doświadczeniami? Zapraszamy do rozmów na naszym anonimowym MenoForum.

Podziel się wiedzą

Uważamy, że każda kobieta zasługuje na dostęp do rzetelnych informacji, dlatego powiedz proszę o MenoPedii swoim koleżankom, które być może również potrzebują wiedzy i wsparcia w tym szczególnym okresie kobiecego życia.