Problemy w jamie ustnej w menopauzie – suchość, pieczenie języka, zmiana smaku i wrażliwe dziąsła

Dlaczego menopauza może wpływać na dolegliwości w jamie ustnej?

Menopauza, przypadająca najczęściej między 45. a 55. rokiem życia, oznacza zakończenie okresu rozrodczego kobiety i wiąże się ze znacznym spadkiem poziomu estrogenów oraz progesteronu. Choć zmiany hormonalne z tego okresu kojarzą się głównie z uderzeniami gorąca, mają one również istotny wpływ na zdrowie jamy ustnej 1.

Jama ustna jest jednym z obszarów wrażliwych na zmiany hormonalne. Receptory estrogenowe znajdują się m.in. w błonie śluzowej, gruczołach ślinowych oraz tkankach przyzębia 2.

W okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie zmniejszenie stężenia estrogenów może wpływać na ukrwienie i kondycję błon śluzowych oraz funkcjonowanie gruczołów ślinowych 1.

Jednym z możliwych następstw jest zmniejszenie ilości śliny lub zmiana jej właściwości. Ma to znaczenie nie tylko dla komfortu. Ślina pomaga nawilżać błony śluzowe, neutralizować kwasy i chronić powierzchnię zębów. Jej niedobór może więc sprzyjać próchnicy, podrażnieniom i niektórym infekcjom jamy ustnej 3.

Nie oznacza to jednak, że każda suchość, zmiana smaku czy krwawienie dziąseł jest objawem menopauzy. Na stan jamy ustnej wpływają również m.in. stosowane leki, choroby ogólnoustrojowe, higiena jamy ustnej i inne czynniki.

Częstość występowania objawów w jamie ustnej u kobiet po menopauzie

Publikacje w tym zakresie są niestety ograniczone. W jednym japońskim badaniu ankietowym przeprowadzonym w placówkach zajmujących się kobietami w okresie menopauzy najczęściej zgłaszanym objawem była suchość jamy ustnej (80%), następnie zaburzenia smaku (60%) i pieczenie jamy ustnej (40%) oraz bóle stawów skroniowo-żuchwowych (20%) 4. Wyników tych nie należy jednak traktować jako częstości występowania objawów w całej populacji kobiet po menopauzie.

Suchość i podrażnienia w ustach w perimenopauzie i po menopauzie

Suchość w ustach, czyli kserostomia, należy do najczęściej opisywanych dolegliwości związanych ze zmianami w obrębie jamy ustnej w okresie menopauzy 5.

Może powodować:

• uczucie suchości lub lepkości w jamie ustnej,
• trudności z przełykaniem,
• dyskomfort podczas jedzenia i mówienia,
• większą podatność błon śluzowych na podrażnienia.

Przy niedostatecznej ilości śliny zmniejsza się również naturalna ochrona zębów.

Ślina uczestniczy w neutralizowaniu kwasów i procesach związanych z ochroną szkliwa. Dlatego przewlekła suchość może zwiększać ryzyko próchnicy 5.

Zmniejszenie nawilżenia i zmiany w obrębie błon śluzowych mogą sprawiać, że stają się one bardziej podatne na mikrourazy i podrażnienia.

Domowe sposoby na suchość i podrażnienie jamy ustnej

Jeżeli głównym problemem jest suchość i podrażnienie, pomocne może być kilka prostych działań:

• regularne picie wody małymi łykami,
• unikanie bardzo ostrych i mocno kwaśnych produktów, jeśli nasilają objawy,
• ograniczenie alkoholu i palenia,
• stosowanie delikatnych produktów do higieny jamy ustnej,
• unikanie płynów do płukania zawierających alkohol, jeśli powodują wysuszenie lub pieczenie,
• dbanie o dokładne, ale delikatne szczotkowanie zębów,
• regularne kontrole stomatologiczne,
• stosowanie preparatów nawilżających jamę ustną, jeśli są potrzebne.

Przy zwiększonym ryzyku próchnicy stomatolog może również zalecić odpowiednią profilaktykę fluorkową 1.

Ważne jest natomiast, aby nie stosować na własną rękę agresywnych preparatów, olejków eterycznych czy „domowych kuracji”. Podrażniona błona śluzowa może reagować na nie jeszcze silniejszym pieczeniem.

Pieczenie języka i zespół pieczenia jamy ustnej

Zespół pieczenia jamy ustnej to przewlekły ból lub dyskomfort w obrębie jamy ustnej, któremu często nie towarzyszą wyraźne zmiany widoczne podczas badania 6.

Najczęściej pojawia się:

• pieczenie lub palenie języka,
• uczucie gorąca w jamie ustnej,
• mrowienie lub drętwienie,
• kłucie,
• zwiększona wrażliwość błony śluzowej,
• suchość w ustach,
• zmiana lub zaburzenie odczuwania smaku,
• metaliczny, gorzki lub nieprzyjemny posmak,
• uczucie, jakby język był podrażniony lub poparzony.

Najczęściej dolegliwości dotyczą języka, ale mogą obejmować również podniebienie, wargi, dziąsła lub inne obszary jamy ustnej.

Co ważne, nasilenie objawów nie musi odpowiadać temu, co widać w jamie ustnej. U części kobiet język wygląda zupełnie prawidłowo, mimo że pieczenie jest intensywne.

Zespół pieczenia jamy ustnej (BMS, burning mouth syndrome) ma złożone podłoże. Zmiany hormonalne są jednym z czynników, które mogą mieć znaczenie, ale nie wyjaśniają każdego przypadku 6.

Dlatego utrzymującego się pieczenia nie warto automatycznie uznawać za objaw menopauzy. W zależności od obrazu klinicznego konieczne może być poszukiwanie innych przyczyn.

Wrażliwe i krwawiące dziąsła w perimenopauzie

Zmiany hormonalne mogą również wpływać na tkanki przyzębia. W okresie menopauzy znaczenie ma także związany ze spadkiem estrogenów wzrost ryzyka utraty gęstości mineralnej kości, co może dotyczyć również struktur kostnych podtrzymujących zęby 7.

Zmiany w obrębie przyzębia mogą sprzyjać problemom takim jak krwawienie dziąseł, ich stan zapalny czy odsłanianie szyjek zębowych 3.

Krwawienia dziąseł nie należy jednak traktować jako „normalnego objawu menopauzy”.

Utrzymujące się krwawienie, obrzęk czy ruchomość zębów wymagają pilnej oceny stomatologicznej 8.

Menopauza i związane z nią zmiany hormonalne mogą być jednym z czynników modyfikujących ryzyko i przebieg chorób przyzębia, obok wieku, higieny jamy ustnej, palenia, chorób ogólnoustrojowych, leków itp.

Zmiana smaku w perimenopauzie (dysgeuzja)

W okresie perimenopauzy i po menopauzie u części kobiet mogą występować zaburzenia odczuwania smaku, znane jako dysgeuzja 1. Zmiany hormonalne mogą wpływać na mechanizmy odpowiedzialne za percepcję smaku, jednak dokładny związek między spadkiem estrogenów a tym objawem nie jest w pełni poznany. Znaczenie może mieć również zmniejszenie wydzielania śliny, ponieważ ślina uczestniczy w rozpuszczaniu i transporcie substancji smakowych do receptorów smaku.

Zaburzenia smaku mogą również współwystępować z zespołem pieczenia jamy ustnej (BMS) 6. Na ich występowanie mogą wpływać także inne czynniki, m.in. stosowane leki, niedobory żywieniowe, choroby jamy ustnej i choroby ogólnoustrojowe 9.

Należy jednak pamiętać, że jeżeli zmiana smaku pojawia się nagle, utrzymuje się przez dłuższy czas albo towarzyszą jej inne niepokojące objawy, warto poszukać również innych możliwych przyczyn.

Jak chronić zdrowie jamy ustnej w okresie menopauzy?

Wdrożenie odpowiedniej profilaktyki pozwala znacząco ograniczyć opisane dolegliwości 5:

1. Regularne wizyty i profesjonalna higienizacja
   Stomatolog uwzględniający specyficzne potrzeby kobiet w okresie menopauzy pomoże dobrać indywidualne zasady pielęgnacji 10.
2. Wsparcie w kserostomii
   Pomocne bywają preparaty zastępujące ślinę, środki stymulujące jej wydzielanie oraz fluoryzacja chroniąca zęby przed próchnicą 10.
3. Dieta dla zdrowych kości
   Zbilansowany jadłospis bogaty w wapń i witaminę D wzmacnia strukturę kości oraz stan przyzębia 11.

Wpływ HTZ na zdrowie jamy ustnej

Wpływ hormonalnej terapii zastępczej na objawy oraz stan kliniczny jamy ustnej u kobiet w okresie menopauzy i pomenopauzalnym jest przedmiotem licznych badań, których wnioski ukazują złożoność problemu.

U kobiet po menopauzie nieotrzymujących hormonalnej terapii menopauzalnej stwierdzono wyższą częstość występowania i ryzyko zapalenia przyzębia w porównaniu z kobietami przed menopauzą, podczas gdy schorzenia przyzębia u kobiet stosujących HTZ nie różniły się istotnie od tych obserwowanych u kobiet przed menopauzą 12. Ponadto w niektórych badaniach zaobserwowano mniejsze gromadzenie się płytki nazębnej i krwawienie dziąseł u osób stosujących HTZ 12.

Wyniki badań nad wpływem hormonalnej terapii zastępczej na produkcję i jakość śliny są zróżnicowane, co oznacza, że pacjentki mogą reagować na leczenie w różny sposób.

Z jednej strony część analiz wskazuje na korzyści ze stosowania hormonów. Według nich kobiety przyjmujące HTZ rzadziej zmagają się z uczuciem suchości w ustach, wydzielają więcej śliny, a jej odczyn (pH) jest wyższy, co sprzyja ochronie zębów 12. W jednym z badań prawidłowy poziom wydzielania śliny odnotowano u ponad 72% kobiet stosujących terapię hormonalną, podczas gdy w grupie nieleczonej było to zaledwie 38%. Przyjmowanie hormonów znacząco zmniejszało ryzyko zbyt małej ilości śliny – przy czym najlepsze rezultaty dawało połączenie estrogenów z progestagenami, niż stosowanie samych estrogenów 13. Nie oznacza to, że HTZ powinna być rozpoczynana w celu leczenia objawów jamy ustnej. Decyzję o jej zastosowaniu podejmuje się na podstawie całego obrazu klinicznego i indywidualnych wskazań.

Są także badania, które nie wykazały poprawy w tym zakresie po zastosowaniu terapii hormonalnej 14.

Należy zatem interpretować te wyniki ostrożnie, ponieważ większość dostępnych badań nie pozwala na pełne oddzielenie wpływu menopauzy od wpływu starzenia chronologicznego i innych potencjalnych czynników, chociażby takich związanych z nieodpowiednią profilaktyką związaną z dbałością o jamę ustną i stan zębów.

Kiedy należy skonsultować się ze stomatologiem lub lekarzem pierwszego kontaktu?

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli:

• pieczenie, ból lub suchość utrzymują się przez kilka tygodni;
• na języku, policzkach lub innych błonach śluzowych pojawiają się białe albo czerwone plamy;
• występują niegojące się rany lub nadżerki;
• dziąsła często krwawią lub są obrzęknięte;
• zęby stają się ruchome;
• ból utrudnia jedzenie, picie lub sen;
• objawy pojawiły się nagle po rozpoczęciu stosowania nowego leku.

Szczególnie ważne jest, aby utrzymujących się zmian w jamie ustnej nie tłumaczyć wyłącznie menopauzą. Ich przyczyna może wymagać osobnej diagnostyki.

Podsumowanie – o czym warto pamiętać?

Pieczenie języka, suchość ust, zmiana smaku czy większa wrażliwość błon śluzowych mogą towarzyszyć okresowi okołomenopauzalnemu i menopauzie. Jednocześnie są to objawy nieswoiste, dlatego wymagają spojrzenia na zdrowie kobiety szerzej.

Najważniejsze jest, aby nie bagatelizować dolegliwości i nie przypisywać ich automatycznie hormonom. Właściwa diagnostyka może pomóc znaleźć przyczynę i dobrać odpowiednie postępowanie. Dostępne dane nie uzasadniają jednak stosowania HTZ wyłącznie w celu zapobiegania lub leczenia objawów jamy ustnej.

Zdrowie jamy ustnej jest częścią zdrowia kobiety w menopauzie – podobnie jak zdrowie kości, układu sercowo-naczyniowego czy zdrowie psychiczne. Regularne wizyty u dentysty, dobra higiena jamy ustnej, odpowiednie nawodnienie i reagowanie na nowe objawy mogą pomóc ograniczyć ryzyko powikłań i poprawić komfort codziennego życia.

Chcesz oszacować termin swojej menopauzy?

Przypominamy, że pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, który pozwoli oszacować prawdopodobny termin Twojej ostatniej miesiączki. Podstawą do tych obliczeń będą dane, także te dotyczące jamy ustnej, które już teraz możesz gromadzić w swoim MenoNawigatorze.

Dołącz do naszego forum menopauzy i perimenopauzy!

Masz pytania lub chcesz pogadać? Zapraszamy do rozmów z innymi kobietami na naszym anonimowym MenoForum. Załóż nowy wątek lub zobacz otwartą już dyskusję: " Zmiany w odczuciach smaku".

Chcesz dowiedzieć się więcej o menopauzie?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zapraszamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece.

Podziel się wiedzą

Uważamy, że każda kobieta zasługuje na dostęp do rzetelnych informacji, dlatego powiedz proszę o MenoPedii swoim koleżankom, które być może również potrzebują wiedzy i wsparcia w tym szczególnym okresie kobiecego życia.