Menopauza a osteoporoza – dlaczego kości stają się słabsze i jak temu zapobiegać?

Czym jest osteoporoza?

Osteoporoza jest przewlekłą chorobą szkieletu charakteryzującą się zmniejszeniem gęstości mineralnej kości oraz zaburzeniem ich mikroarchitektury w wyniku czego kości stają się bardziej kruche oraz podatne na złamania nawet podczas niewielkiego urazu 1. Złamania osteoporotyczne, zwłaszcza biodra, kręgosłupa i nadgarstka, znacząco wpływają na zachorowalność, śmiertelność i jakość życia.

Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), diagnoza osteoporozy opiera się na porównaniu gęstości mineralnej kości (BMD) do średniej wartości dla młodych, zdrowych dorosłych. Efektem tego badania jest wskaźnik T-score, którego wartość u kobiet po menopauzie oraz mężczyzn powyżej 50. roku życia 2 może wynosić:

• Wynik prawidłowy ≥-1,0
• Osteopenia -1,0 do -2,5
• Osteoporoza ≤-2,5

Z kolei o ciężkiej postaci osteoporozy mówimy wtedy, gdy T-score jest poniżej -2,5, a dodatkowo u pacjenta wystąpiło jedno lub więcej złamań na skutek kruchości kości 3.

Skala osteoporozy w liczbach

Osteoporoza to poważny problem zdrowotny, który według szacunków dotyka od 200 do 500 milionów ludzi na świecie, przy czym choroba ta dotyczy aż 21,2% kobiet powyżej 50. roku życia w porównaniu do 6,3% mężczyzn 4. Skala tego zjawiska jest ogromna, dlatego Unia Europejska uznała złamania kruchościowe za czwartą najbardziej obciążającą chorobę niezakaźną, ustępującą jedynie chorobie niedokrwiennej serca, demencji i rakowi płuc 5. Kobiety są grupą szczególnie zagrożoną, co widać w statystykach.

Porównując osteoporozę do innych problemów zdrowotnych kobiet, ryzyko złamania biodra u białej kobiety wynosi około 1 na 6, a diagnozy raka piersi 1 na 9 1.

Dlaczego menopauza przyspiesza utratę masy kostnej?

Kości przez całe życie pozostają aktywną tkanką, która nieustannie się przebudowuje. W tym procesie biorą udział dwa rodzaje komórek: osteoblasty, które budują nową tkankę kostną, oraz osteoklasty, które usuwają starą lub uszkodzoną kość.

U młodych zdrowych kobiet te dwa procesy idealnie się równoważą, dzięki czemu masa kostna pozostaje na stałym poziomie. Kluczową rolę w tej ochronie odgrywają estrogeny. Hormony te dbają o to, by budowanie kości przeważało nad ich niszczeniem.

Gdy w okresie menopauzy poziom estrogenów gwałtownie spada, ta delikatna równowaga zostaje zaburzona:

• Komórki niszczące kość stają się nadmiernie aktywne,
• Komórki odbudowujące tkankę nie nadążają z ich produkcją.

W efekcie kości tracą swoją gęstość znacznie szybciej – stają się cieńsze i bardziej kruche.

Jak szybko kobiety tracą masę kostną po menopauzie?

Największa utrata masy kostnej następuje tuż po ustaniu miesiączkowania.

W pierwszym roku po menopauzie spadek gęstości kości jest najgwałtowniejszy i wynosi do około 5% rocznie, by w kolejnych latach zwolnić do poziomu 1-1,5% rocznie 6.

Kiedy jednak przeanalizujemy ten proces w dłuższej perspektywie czasu, liczby robią ogromne wrażenie. Średnio w ciągu 7 lat od menopauzy ubywa nam od 10% do 12% masy kostnej w kręgosłupie i biodrze 7. Co więcej, połowa kobiet traci kości jeszcze szybciej, a u co czwartej ubytek sięga nawet 20% – w medycynie takie pacjentki określa się mianem osób z przyspieszoną utratą masy kostnej 8.

Tempo zmian jest jednak indywidualne i zależy m.in. od wieku, wyjściowej gęstości kości oraz innych czynników ryzyka.

Interesujące jest to, że szczupłe kobiety tracą kości szybciej niż te, które mają nieco nadwagi, ponieważ dodatkowe kilogramy stanowią dla szkieletu naturalne obciążenie stymulujące go do pracy 7. Nie oznacza to jednak, że nadmierna masa ciała chroni przed osteoporozą. Z biegiem lat proces ten postępuje i do 80. roku życia kobiety tracą łącznie około 30% pierwotnej masy kostnej 7.

Te liczby mają bezpośrednie przełożenie na nasze zdrowie. Szacuje się, że utrata zaledwie 10% masy kostnej w biodrze zwiększa ryzyko jego złamania aż 2,5 raza, a taki sam ubytek w kręgosłupie dwukrotnie zwiększa ryzyko złamań kręgów 9.

Nie bez znaczenia jest również wiek wystąpienia menopauzy.

Kobiety, u których menopauza pojawia się przedwcześnie lub przed 45. rokiem życia, są narażone na dłuższy okres niedoboru estrogenów, co przekłada się na większe ryzyko osteoporozy i złamań w późniejszych latach życia 10.

O utracie masy kostnej decydują jednak nie tylko hormony. Istotną rolę odgrywają także:

• mała aktywność fizyczna,
• niedobór wapnia i witaminy D,
• niska masa ciała,
• palenie tytoniu,
• nadmierne spożycie alkoholu,
• przewlekłe stosowanie glikokortykosteroidów,
• uwarunkowania genetyczne 11.

Na ryzyko osteoporozy wpływa również szczytowa masa kostna, którą organizm osiąga około 30. roku życia. Im wyższa była jej wartość w młodości, tym większe „rezerwy kostne" pozostają na kolejne dekady życia.

Z tego względu odpowiednia dieta i aktywność fizyczna są ważne nie tylko po menopauzie, ale przez całe życie.

Czym różni się osteopenia od osteoporozy?

Choć pojęcia osteopenia i osteoporoza często używane są zamiennie, nie oznaczają tego samego.

Osteopenia jest stanem pośrednim pomiędzy prawidłową gęstością mineralną kości a osteoporozą. Oznacza obniżenie gęstości kości, które nie osiągnęło jeszcze poziomu pozwalającego rozpoznać osteoporozę.

I co ważne, nie każda kobieta z osteopenią zachoruje na osteoporozę.

Jest ona jednak wyraźnym sygnałem ostrzegawczym świadczącym o zwiększonym ryzyku dalszej utraty masy kostnej oraz przyszłych złamań osteoporotycznych.

Osteoporoza oznacza już znacznie większe osłabienie kości i wiąże się z istotnym wzrostem ryzyka złamań niskoenergetycznych, czyli takich, które powstają po niewielkim urazie lub nawet bez wyraźnej przyczyny.

Jak wykazano w jednym z badań złamania najczęściej dotyczą:

• kręgów kręgosłupa 27%,
• nadgarstka 19%,
• szyjki kości udowej 14%,
• miednicy 7% 12.

Jakie są objawy osteoporozy?

Jednym z największych problemów związanych z osteoporozą jest to, że przez wiele lat rozwija się niemal całkowicie bezobjawowo.

W przeciwieństwie do wielu innych chorób przewlekłych nie powoduje bólu ani innych dolegliwości na wczesnym etapie.

Dlatego często określana jest mianem „cichej choroby kości” 8.

Pierwszym objawem osteoporozy bardzo często nie jest pogorszenie samopoczucia, lecz złamanie niskoenergetyczne, czyli złamanie powstałe po niewielkim urazie, który u zdrowej osoby nie doprowadziłby do uszkodzenia kości. Może do niego dojść podczas poślizgnięcia się, potknięcia, podniesienia cięższej torby, a czasem nawet podczas kaszlu lub gwałtownego skrętu tułowia .

W miarę postępu choroby mogą pojawić się:

• przewlekły ból pleców,
• stopniowe zmniejszenie wzrostu,
• pogłębienie kifozy piersiowej, tzw. garb wdowi,
• ograniczenie sprawności ruchowej,
• częste złamania przy niewielkich urazach 1

Szczególnie charakterystyczne są złamania kompresyjne kręgów, które nie zawsze powodują silny ból. U części kobiet przebiegają niemal niezauważenie i dopiero stopniowe obniżanie wzrostu lub zmiana sylwetki zwracają uwagę lekarza 13.

Dlaczego złamania osteoporotyczne są tak groźne?

Najpoważniejszym następstwem osteoporozy nie jest sama utrata masy kostnej, lecz zwiększone ryzyko złamań. Najgroźniejsze są złamania szyjki kości udowej. Wymagają one zazwyczaj leczenia operacyjnego, a następnie długotrwałej rehabilitacji. U wielu starszych kobiet prowadzą do trwałego ograniczenia samodzielności i konieczności stałej opieki. Badania pokazują również, że śmiertelność w ciągu pierwszego roku po takim złamaniu pozostaje istotnie zwiększona 1.

Złamania kręgów również mają poważne konsekwencje. Mogą powodować przewlekły ból, ograniczenie ruchomości, pogorszenie wydolności oddechowej oraz obniżenie jakości życia.

Co więcej, przebycie jednego złamania osteoporotycznego znacząco zwiększa ryzyko kolejnych złamań w przyszłości 1.

Kiedy warto wykonać badanie gęstości kości (DXA)?

Podstawowym badaniem służącym do rozpoznawania osteopenii i osteoporozy jest densytometria metodą DXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry). Jest to szybkie, bezbolesne badanie wykorzystujące bardzo małą dawkę promieniowania rentgenowskiego do oceny gęstości mineralnej kości.

Najczęściej oceniana jest gęstość kości:

• odcinka lędźwiowego kręgosłupa,
• szyjki kości udowej,
• całego bliższego końca kości udowej.

Badanie trwa zwykle około 10-15 minut, nie wymaga specjalnego przygotowania i nie wiąże się z żadnym dyskomfortem. Otrzymany wynik przedstawiany jest między innymi jako T-score, przy czym sama wartość T-score nie powinna być jedynym kryterium oceny ryzyka złamań. Aktualne wytyczne zalecają uwzględnienie również wieku kobiety, przebytych złamań, masy ciała, stosowanych leków oraz innych czynników ryzyka. W wielu krajach wykorzystuje się w tym celu kalkulator FRAX, który pozwala oszacować dziesięcioletnie ryzyko złamania osteoporotycznego 14.

Kiedy i jak często należy wykonać badanie gęstości kości?

Nie każda kobieta po menopauzie wymaga natychmiastowego wykonania densytometrii. Decyzja zależy od wieku oraz obecności dodatkowych czynników ryzyka.

Badanie DXA warto rozważyć szczególnie u kobiet po 65. roku życia, a u kobiet młodszych badanie wykonuje się wcześniej, jeśli występują istotne czynniki ryzyka złamań lub osteoporozy:

• po przedwczesnej lub wczesnej menopauzie,
• po złamaniu niskoenergetycznym,
• z przewlekłym stosowaniem glikokortykosteroidów,
• z niską masą ciała,
• z chorobami zwiększającymi ryzyko osteoporozy, np. reumatoidalne zapalenie stawów,
• palących i nadużywających alkohol,
• z historią rodzicielską złamań osteoporotycznych,
• gdy lekarz podejrzewa znaczne zmniejszenie gęstości mineralnej kości 14.

Warto pamiętać, że osteoporoza rozwija się stopniowo i przez wiele lat.

Wczesne wykrycie osteopenii umożliwia wdrożenie działań profilaktycznych jeszcze przed pojawieniem się pierwszych złamań, dlatego odpowiednio wykonane badanie densytometryczne może odegrać kluczową rolę w zachowaniu sprawności i niezależności w starszym wieku.

Częstotliwość powtarzania badania ustala lekarz – zwykle co 2-5 lat, zależnie od wyniku densytometrii i czynników ryzyka. U kobiet wysokiego ryzyka monitorowanie może być wykonywane nawet co 1-3 lata.

Czy hormonalna terapia menopauzalna (HTZ) chroni przed osteoporozą?

Jednym z najlepiej udokumentowanych działań hormonalnej terapii menopauzalnej (HTZ) jest ograniczanie utraty masy kostnej związanej z niedoborem estrogenów. Liczne badania wykazały, że HTZ zmniejsza tempo resorpcji kości, poprawia gęstość mineralną kości oraz istotnie redukuje ryzyko złamań kręgów i szyjki kości udowej u kobiet we wczesnym okresie pomenopauzalnym 15.

Mechanizm działania jest prosty – uzupełnienie niedoboru estrogenów przywraca częściowo równowagę pomiędzy osteoblastami i osteoklastami, dzięki czemu proces niszczenia tkanki kostnej ulega spowolnieniu 16.

Nie oznacza to jednak, że HTZ powinna być stosowana wyłącznie w celu zapobiegania osteoporozie.

Aktualne zalecenia międzynarodowych towarzystw menopauzalnych, takich jak np. Północnoamerykańskie Towarzystwo Menopauzalne (The North American Menopause Society – NAMS) wskazują, że hormonalna terapia menopauzalna jest przede wszystkim leczeniem umiarkowanych i ciężkich objawów menopauzy 17. Ochrona kości jest jednym z dobrze udokumentowanych korzystnych efektów HTZ. Nie oznacza to jednak, że terapię hormonalną należy rozpoczynać wyłącznie w celu zapobiegania osteoporozie u każdej kobiety. Decyzja powinna uwzględniać indywidualny bilans korzyści i ryzyka.

Szczególnie duże znaczenie HTZ ma u kobiet:

• z przedwczesną menopauzą,
• po menopauzie przed 45. rokiem życia,
• z wysokim ryzykiem szybkiej utraty masy kostnej,
• u których jednocześnie występują nasilone objawy menopauzy.

Decyzja o rozpoczęciu terapii hormonalnej powinna być jednak zawsze podejmowana indywidualnie po uwzględnieniu korzyści i ewentualnych przeciwwskazań. Więcej na ten temat można przeczytać w naszym artykule pt. " Hormonalna terapia zastępcza (HTZ)".

Jak zapobiegać osteoporozie po menopauzie?

Choć utrata części masy kostnej po menopauzie jest zjawiskiem naturalnym, rozwój osteoporozy nie jest nieunikniony.

Badania pokazują, że odpowiedni styl życia może znacząco spowolnić utratę kości i zmniejszyć ryzyko złamań.

Dieta bogata w wapń

Wapń jest podstawowym składnikiem mineralnym kości. Jego odpowiednia podaż pomaga utrzymać prawidłową mineralizację szkieletu.

Najlepszymi źródłami wapnia są:

• mleko i przetwory mleczne,
• sardynki i inne ryby spożywane z ośćmi,
• tofu wzbogacane wapniem,
• migdały,
• sezam,
• zielone warzywa liściaste.

Większość ekspertów zaleca, aby kobiety po 50. roku życia spożywały około 1200 mg wapnia dziennie, najlepiej w codziennej diecie 18. Więcej na ten temat można przeczytać w naszym artykule pt. " Właściwe odżywianie w okresie menopauzalnym". Suplementacja jest wskazana głównie wtedy, gdy nie udaje się pokryć zapotrzebowania za pomocą codziennego jadłospisu.

Odpowiedni poziom witaminy D

Sama podaż wapnia nie wystarczy, jeżeli organizm ma niedobór witaminy D. Zwiększa ona wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego, wspiera mineralizację kości oraz korzystnie wpływa na siłę mięśni, zmniejszając ryzyko upadków 19.

Jej głównym źródłem jest synteza skórna pod wpływem promieniowania słonecznego, jednak w naszej szerokości geograficznej przez znaczną część roku jest ona niewystarczająca. Dlatego wiele kobiet po menopauzie wymaga suplementacji zgodnie z aktualnymi zaleceniami lekarza 19.

Witamina K

Rola witaminy K w organizmie wykracza daleko poza jej klasyczne zadanie związane z krzepliwością krwi, ponieważ uczestniczy ona również w metabolizmie tkanki kostnej, dlatego jej odpowiednia podaż wraz z dietą jest elementem prawidłowego żywienia. Witamina ta jest niezbędna do aktywacji osteokalcyny – kluczowego białka odpowiedzialnego za prawidłową mineralizację kości i skuteczne wbudowywanie w nie wapnia 20. Dobrym źródłem tych składników są przede wszystkim zielone warzywa liściaste, takie jak jarmuż, szpinak czy brokuły, a także produkty fermentowane zawierające witaminę K2. Choć substancja ta odgrywa tak ważną funkcję w utrzymaniu mocnego szkieletu, aktualna wiedza medyczna wskazuje, że nie ma podstaw, aby rutynowo zalecać jej dodatkową suplementację każdej kobiecie w celu zapobiegania osteoporozie

Regularna aktywność fizyczna

Kości, podobnie jak mięśnie, reagują na obciążenie. Brak ruchu przyspiesza ich osłabienie, natomiast regularna aktywność pomaga utrzymać gęstość mineralną kości oraz poprawia równowagę i siłę mięśniową 21.

Największe korzyści przynoszą:

• trening oporowy,
• szybki marsz,
• wchodzenie po schodach,
• ćwiczenia obciążające kości,
• trening równowagi.

Nie oznacza to, że każda kobieta powinna wykonywać intensywne treningi na siłowni. Najważniejsza jest regularność oraz dopasowanie aktywności do wieku, sprawności i stanu zdrowia.

Więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule „ Jak ćwiczyć w perimenopauzie i po menopauzie – praktyczny poradnik”.

Utrzymanie prawidłowej masy ciała

Zarówno znaczna niedowaga, jak i niezamierzona utrata masy ciała zwiększają ryzyko osteoporozy. Niska masa ciała wiąże się z mniejszą szczytową masą kostną oraz słabszą ochroną mechaniczną kości podczas upadków 1.

Nie oznacza to jednak, że otyłość chroni przed osteoporozą. Choć większa masa ciała może częściowo zwiększać gęstość kości, otyłość wiąże się jednocześnie z większym ryzykiem upadków, gorszą jakością tkanki kostnej oraz licznymi chorobami przewlekłymi. Dlatego celem powinno być utrzymanie prawidłowej masy ciała, a nie nadwagi.

Zapobieganie upadkom

Znaczna część złamań osteoporotycznych jest następstwem zwykłego upadku.

Ryzyko można zmniejszyć poprzez:

• regularny trening równowagi,
• korekcję wad wzroku,
• odpowiednie oświetlenie mieszkania,
• usunięcie luźnych dywaników i progów,
• noszenie stabilnego obuwia.

Takie działania wydają się proste, ale u osób starszych znacząco zmniejszają liczbę groźnych złamań.

Kiedy osteoporoza wymaga leczenia??

Gdy sama profilaktyka i zmiana stylu życia okazują się niewystarczające, a ryzyko złamań rośnie, lekarz może zaproponować farmakoterapię dobraną indywidualnie do stanu zdrowia pacjentki. Współczesna medycyna dysponuje różnymi rodzajami leków, których zadaniem jest zarówno hamowanie rozpadu tkanki kostnej, jak i stymulowanie powstawania nowej, co pozwala skutecznie chronić kości przed groźnymi powikłaniami. Ostateczną decyzję o wyborze konkretnego preparatu, uwzględniając wiek, stopień zaawansowania osteoporozy oraz współistniejące choroby, zawsze podejmować musi lekarz. Właściwe leczenie może znacząco zmniejszyć ryzyko kolejnych złamań.

Podsumowanie – co warto zapamiętać?

Osteoporoza jest jedną z najczęstszych chorób rozwijających się po menopauzie i przez wiele lat może przebiegać bez żadnych objawów. Główną przyczyną jest spadek stężenia estrogenów, który zaburza naturalną równowagę pomiędzy tworzeniem i resorpcją tkanki kostnej. W efekcie kości stopniowo tracą swoją wytrzymałość i stają się bardziej podatne na złamania. Największe znaczenie ma jednak fakt, że osteoporozie można skutecznie zapobiegać. Regularna aktywność fizyczna, odpowiednia podaż wapnia i witaminy D, utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz unikanie palenia tytoniu pozwalają znacząco spowolnić utratę masy kostnej. U kobiet z podwyższonym ryzykiem złamań ważną rolę odgrywa również wczesna diagnostyka densytometryczna oraz, w uzasadnionych przypadkach, odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne lub hormonalna terapia menopauzalna.

Dbanie o zdrowie kości warto rozpocząć jeszcze przed pojawieniem się pierwszych objawów. W przeciwieństwie do złamania, kiedy trudno już cofnąć skutki, utracie masy kostnej można w wielu przypadkach skutecznie zapobiegać.

Czy wiesz, że będziesz mogła oszacować termin swojej menopauzy?

Pracujemy obecnie nad MenoKalkulatorem, który pozwoli oszacować prawdopodobny termin Twojej ostatniej miesiączki. Podstawą do tych obliczeń będą Twoje indywidualne dane, które już teraz możesz gromadzić w MenoNawigatorze.

Porozmawiaj z kobietami takimi jak TY

Zapraszamy do naszego anonimowego MenoForum. Zadawaj pytania i dziel się swoimi radami z innymi. Może podzielisz się jakimiś ciekawymi ćwiczeniami lub postępami w odchudzaniu?

Chcesz dowiedzieć się więcej?

Dziękujemy za czas poświęcony na przeczytanie tego artykułu i zachęcamy do lektury pozostałych publikacji w MenoBibliotece, bo jak pokazują wyniki badań naukowych kobiety wyposażone w wiedzę łatwiej przechodzą menopauzę.

Zaproś swoje znajome na MenoPedię

Każda kobieta zasługuje na dostęp do faktów, a nie mitów. Pomóż nam docierać do innych i budować społeczność świadomych kobiet. Powiedz o portalu menopedia.pl swoim koleżankom – być może dzisiaj to właśnie one potrzebują rzetelnego wsparcia i zrozumienia, które tutaj oferujemy.